Культурына гишӓн

Культура ушемкымдемӹштӹ ик тӹнг вӓрӹм йӓшнӓ. Пӹтӓртӹш жепӹн культурына гишӓн хытырымаш шӹренок анзыкы лӓктеш: тидӹм газет-журналвлӓштӓт лыдаш, радио дон телевидеништӓт колаш дӓ анжаш лиэш. Йӹлмӹ монгырымат анжалаш гӹньӹ, культурына гишӓн дискуссивлӓ лач кырык марла веле агыл, тенгеок алык марлаат, рушлаат, финнлӓӓт, эстонлаат, венгрлаат, англлаат дӓ вес йӹлмӹвлӓ донат кеӓт. Ма гишӓн тидӹ попа? Ик культурат лач ик халыкын пайдажы веле лин ак керд, тӹдӹ ӹлӓш дӓ виӓнгӓш цаца гӹнь, вес культурывлаӓт токыжы интересӹм лыктыт дӓ техень ситуаци культурынам виӓнгдӹмӓштӹ кого импульсым пуэн кердеш.

Культура шукы кӱкшӹцеш пайылалтеш: тӱнӹмбал культура, иктӓ-махань материкӹн, регионын, сӓндӓлӹкӹн, халыкын, этносын, халан, солан, ӧлицӓн дӓ сек мычашты эдемӹн, индивидуумын культурыжы. Тидӹ гӹц пасна махань-шон субкультурывлӓ улы. Кырык мары культура гишӓн сиренӓ гӹнь, махань монгырвлӓ гӹц вӹкӹжӹ анжаш лиэш, пӓлдӹртенӓ. Тӱнымбал культурывлӓ лоштат культурынан ӹшке сӹнжӹ улы. Халыкна Европышты ӹлӓ дӓ культурынам европа культурын лаштыкшы, Ирвел Европа халыквлӓн, Ирвел Европыштыш чӹдӹ шотан халыквлӓн, Руш Федерациштӹш халыквлӓн, финн-угр халыквлӓн дӓ сек лӱдӹшлӓжӹ — йӹлмӹм ямдаш тӹнгӓлшӹ культура семӹнь анжаш лиэш.  

Кӹзӹтшӹ глобализаци жепӹн, кынам вашталтмаш процессвлӓ пиш пӹсӹн кеӓт, культурына лӹмӹнок нелӹ ситуациш вӓрештӹн, но иктӹ пӓлӹ — тӹдӹм виӓнгдӹмӓш ӹшке кидӹштӹнӓ ылеш. Халыкнан культурыжым йӹлмӹ гӹц пасна виӓнгдӓш ак ли, седӹндонат йӹлмӹнӓм переген кодымаш – тидӹ культурынам анзыкыла нӓнгемӓш. Культурына ӹнжӹ ям, дӓ мӹнгешлӓ, пакылаат виӓнгжӹ манын, мӓлӓннӓ культурына вӹкӹ анжымы тошты анжалтышнам вашталтыде ак ли. Шанем, мӓмнӓн цилӓнӓт «изи  халыкын комплексшӹ»  улы. Техень шанымашым мӓлӓннӓ психологиштӹнӓ пыдыртыде ак ли. Пӓлӹ, халыквлӓм эдем шот доно шукы шотан дӓ чӹдӹ шотан лин кердӹт дӓ тенге «изи халык» (кыдыжы эче «тыгыды халык» терминӹм кычылтыт) дӓ «кого халык» ынгылымашвлӓ лӓктӹнӹт. Техень анжалтыш культурышкат ванжен дӓ седӹндонат изи дон кого культурывлӓ гишӓн попат. Прамойрак анжалаш гӹнь, яра манат, изи халык дӓ кого халык – ынгылымаш доно эче согласуялташат лиэш, но техень анжалтышвлӓ доно культурывлӓмӓт пайылат гӹнь, тидӹ самынь. Культурывла, тӧр анжаш гӹнь, когоэшӓт, изиэшӓт ак пайылалтеп, культура лач культура ылеш, кыдым эдем шот доно висӓш ак ли.  

Культура – абстракци, кыдым кид донат кычен, йӹлмӹ донат тотешт ат керд. Тӹ годӹмок культура реальный продуктвлӓм канда: книгӓвлӓм, лыдышвлӓм, музыкым, картинвлӓм, фильмвлӓм дӓ молымат. Культура – халыкын шамжы дӓ уратшы гач каеш, кыце халык яжорак тымдымы ылеш, лыдын-сирен мышта, культурыштыш у йогымашвлӓ доно интересуялтеш, тенге тӹдӹ культурныйрак ылеш. Культурышты кого рольым ӓштӹмӓш мадеш, тенге манмы тоштым ӓштӹмаш. Тидӹ халыкын шамыштыжы уке гӹнь, халык ӹшке кугезӹ (пиш первишӹ) ӹлӹмӓшӹжӹм пӓлӓш цӓрнӓ. Ти элемент, тоштым ӓшӹндӓрӹмӓш халыклан толшаш жепӹштӹжӓт палшык ылеш дӓ седӹ, культурымат виӓнгдӓш палша. Культурын виӓнгмӹжӹ тӹнӓм яжон кеӓ, кынам тӹдӹм ӹштӹшӹ эдемвлӓ йӹрвӓш ылмашым пӹсӹн ынгылен шот дӓ тидӹм ӹлӹмӓшӹштӹштӹ кычылташ тӹнгӓлӹт. Цилӓ халыкок ӹшке культурыжым ӹшке ӹштӓ дӓ цилӓ культурышток ӹшкӹмӹм арален, переген кодаш цацымы тенденци улы. Но вес монгыр гӹц анжен, вес культурывлӓн традицивлӓштӹм пӓлӹде дӓ виӓнгмӹштӹм шотеш пиштӹде, халык культурын виӓнгмӹжӹ шагал, стагнаци якте шон, а варажы пӹслӓнен кердеш.

Культура ӹшкежӓт таманяр шукы лаштыкеш пайылалтеш, иктӹжӹ нӹнӹ логӹц «искусство», кыдым ти сирӹмӹ пӓшӓштӹ «кунст» манаш тӹнгӓлӹна. Кунстым виӓнгдӓш манын, вес культурывлӓм анжыде ак ли дӓ тӹнӓмок туан культурын традицижӹмӓт пӓлӹмӹла, вес культурывлӓн традицивлӓштӹ туан искусствым виӓнгдӹмӓштӹ палшык семӹнь лин кердӹт. Тӹ годымок, ти пӓшӓштӹ селлективный лимӹлӓ: цилӓ традициок культурыланна ярал лин ак керд – ма толкеш толеш, тӹдӹм пӓлӹмӓн.

Культурым виӓнгдӹмӓштӹ кок ви кого рольым мадыт: пӹтӓришӹжӹ — покшакыла шыпшаш цацышы дӓ весӹжӹ — покшецӹнлӓ лӓктӓш цацышы. Пӹтӓришӹжӹ халыкын культурыжым виӓнгдӹмӓштӹ кӧргӹштӹш йӧнвлӓм кычылтеш, кокшыжы тӱ монгырыштыш йӧнвлӓм моаш цаца. Ти кок вин тӹкнӹмӹ вӓрвлӓштӹ виӓнгмӓшӹн яжо кӹцкӹвлӓжӹ шачыт. Мӓмнӓн кунстыштына техень лиӓлтмӓшвлӓ пиш рӹмӓлгӹн кайыт, лач тусаренрӓк анжалмыкы веле, тидӹм цаклаш лиэш. Кунстын жанрвлӓжӹ гишӓн попаш гӹнь, ти картин кӹзӹтшӹ жепӓш сӹлнӹшаяштына яжон каеш, кышты стиль дон приемвлӓн айыртемвлӓ каяш тӹнгӓлӹнӹт. Ик монгырышты тошты стиль доно сирӹшӹ авторвлӓ, кыдывлӓн важышты 1920-шы ивлӓн сирӓш тӹнгӓлмӹ кырык мары литературын традицивлӓштӹ дӓ вес велнӹжӹу семӹньлӓ, европыштыш сӹлнӹшаявлӓн традицивлӓм пырташ цацышы сирӹзӹвлӓ. У стильӹм момаш мӓлӓннӓ пиш керӓл ылеш, но тӹдӹм кӹчӓлмӓш ясын эртен кердеш.

Кӹтӹкӹн мӓлӓннӓ яжон пӓлӹмӹ руш литературышты стильвлӓ верц кредӓлмӓш гишӓн пӓлдӹртӹмӹ шоэш. Ти кредӓлмӓш 19-шӹ курымын ылын, тӹнӓм руш литературын ареныштыжы стильӹм виӓнгдӹмӓштӹ тӹнг рольым кок лагерь мадын: славянофилвлӓ дон западниквлӓ (тидӹжӹ сӹлнӹшаяшты веле агыл, тенгеок политикыштат дӓ ушемкымдем ӹлӹмӓшӹштӓт ылын). Пӹтӓришӹвлӓжӹ Руш империн ӹшке виӓнгмӹ корныжы улы маныныт, кыдым цилӓ славян халыквлӓ доно кӹлденӹт, Европыштыш вес сӓндӓлӹквлӓн виӓнгмӹштӹм, нӹнӹн культурывлӓштӹм шотеш нӓлӓш цацыделыт. Сӹлнӹшаяштат тенгеок лиӓлтӹн. Зпадниквлӓжӹ гӹнь, Российын виӓнгмӹжӹ, культурыжы дӓ сӹлнӹшаяжы вӹкӹ  вес семӹнь анженӹт, нӹнӹ Европыштыш сӓндӓлӹквлӓн виӓнгмӹштӹм шотеш нӓлӹнӹт, тӹшленӹт дӓ Российӓт тенгеок виӓнгшӓшлык маныныт, прессылан ирӹкӹм пумаш дон крепостной правам карандымаш верц шалгенӹт. Попашат уке, тидӹ цилӓ ушемкымдемӹм, тӹ шотыштӹ, сӹлнӹшаямат тӹкӓлӹн. Славянофилвлӓ дон западниквлӓ лоштыш кредӓлмӓш руш литературым виӓнгдӓш палшен, ти кредӓлмӓштӹ западниквлӓ сӹнгӹшеш лӓктӹнӹт. Шамаклан, славянофилвлӓ лошты А. С. Хомяков, К. С. Аксаков, Н. М. Языков, западниквлӓ лошты В. Г. Белинский, А. И. Герцен, Н. П. Огарев, И. С. Тургенев ылыныт.

Ӹнде примереш финн сӹлнӹшаям анжалына. 1860-шы ивлӓн финн йӹлмӹ доно сирӹмӹ сӹлнӹшая пиш пӹсӹн виӓнгӹн, молнамжы финвлӓ шукыжымок шведлӓ сиренӹт гӹнь, тӹнӓм нӹнӹ туан йӹлмӹлӓ сирӓш тӹнгӓлӹнӹт. Тӹ жепӹн финн литературыш у дӓ ӹрвезӹ лӹмвлӓ толыныт, кыдывлӓ логӹц иктӹжӹ — Алексис Киви, финнлӓ сирӹмӹ романын пӹтӓриш авторжы. Тӹдӹ литературышкы ташкал веле шоктен, кыце тошты йӧн доно сирӹшӹ авторвла вӹкӹжӹ критикӹштӹ доно кечӓлтӹнӹт, пӓшӓвлӓштӹжӹ акъярым веле ужыныт: туан халыкын ӹлӹмӓшӹжӹм у семӹнь анжыктымаштыжы, европа сӹлнӹшаявлӓн традицивлӓм шотеш пиштӹмӓштӹжӹ критиквлӓ нӹнӹлӓн кымалмашым ужыныт. Дӓ мам сек когонжок тошты семӹнь сирӹшӹ коллегывлӓжӹ тырхен кердделӹт- тидӹ у стиль доно сирӓш тӹнгӓлмӹжӹм. Но, кыце пӓленӓ, шукыштат агыл, 19-шӹ курымынок финн литературышты стилят вашталтын, Алексис Кивилӓ сирӓш тӹнгӓлшӹ авторвлӓӓт таманярын лӓктӹнӹт. Тӹ курымын мычашыштыжок финн литературышты эчеӓт сирӹмӹ стиль вашталтын, поэзиш изин-олен ирӹкӓн лыдышвлӓ пыренӹт, символизм виӓнгӹн. 1920-шы ивлӓн модернизм эстетикӓн сирӹзӹвла дон поэтвлӓ «Тылым намалшывлӓ» группыш погыненӹт.

Техень примервлӓм шукы сӹлнӹшая гӹцок кандаш лиэш. Француз литературын историжӹ доно интересултшывлӓ тӹштӹш стильвлӓн вашталтмы жепвлӓ гишӓн келесен кердӹт. Француз сӹлнӹшая кужы историӓн ылеш дӓ седӹндонат стильвлӓн вашталтмашвлӓм шукым ужын. Иктӹм келесӹде ак ли: тошты семӹнь сирӹмӹ традици, у семӹнь сирӹмӹлӓн импульсым пуа – у семӹнь сирӹшӹвлӓн молнамшыла сирӹмӹштӹ ак шо дӓ тидӹ гишӓн, творчествыштышты у корнывлӓм кӹчӓлӹт.  

Кӹзӹтшӹ жепӹн культурынам виӓнгдӓш яжо жеп толын: прамой культурым (псевдокультурым агыл) ӹштӹшӹ эдем идеологи лӹвец ытлалтын, тидӹжӹ кунстымат виӓнгдӓш палша. Яжо жеп толын манмемӹм, кыдыжы скептик семӹнят анжен кердӹт, но кӹзӹтшӹ жеп массылан адресуйымы кунстлан нелӹ лин кердеш. А тӹ эдемлӓн, кыды лачокла искусствым ӹштӓш шана дӓ тидӹм молнам ӹштен кердде, кӹзӹтшӹ жеп пуры кӹцкӹвлӓм кандышы лин кердеш. Кунст славылан веле агыл, тенгеок кунстланат ӹштӓлтеш. Тӱнымбал культурышты шукы лӹм улы, кыдывлӓ культурым виӓнгдӓш, а оксам ӹштӓш манын агыл ӹшке творчествыштым виктӓренӹт. Шамак толшеш, Ван Гог, Франсуа Виллон, Поль Верлен, Сервантес, Федор Достоевский, финн литературышты техень сирӹзеш Алексиси Киви шотлалтеш дӓ молат.

Кунст жепвлӓн дӓ ушемкымдемӹштӹш формацивлӓн вашталтмышты годым сек яжон виӓнгеш: тошты эстетикын ӓкшӹ ямаш тӹнгӓлеш дӓ вӓрешӹжӹ у эстетикан искусство толеш. Кунстын историштӹжӹ ӓль культурын виӓнгмӓштӹжӹ соок тенге лиӓлтӹн: антик культура гӹц тӹнгӓлӹн, кӹзӹтшӹ постмодернизм якте.

Реклама
Запись опубликована в рубрике Uncategorized. Добавьте в закладки постоянную ссылку.

Добавить комментарий

Заполните поля или щелкните по значку, чтобы оставить свой комментарий:

Логотип WordPress.com

Для комментария используется ваша учётная запись WordPress.com. Выход /  Изменить )

Google photo

Для комментария используется ваша учётная запись Google. Выход /  Изменить )

Фотография Twitter

Для комментария используется ваша учётная запись Twitter. Выход /  Изменить )

Фотография Facebook

Для комментария используется ваша учётная запись Facebook. Выход /  Изменить )

Connecting to %s