Mа доно сӹлнӹшаяна ӹлä?

Седӹ, ти пäшäлäн вес лӹмӹмäт пуаш лиэш ыльы, но ӹшке шанымашвлäэм пачаш манын лач ти аспектӹм анжалам. Тенгежӹ гӹнь ма доно вара кырык мары сӹлнӹшая ӹлä? Äль ӹлäлтä? ӹшкежӹ ти кок глаголын семантикыштышты кого айыртемӹм ужам. Ӹлä манына гӹнь, тӹнäм кымдан, шукы корны, тӹрлӹ жанрвлä доно сирäлтшӹ литература шамыш вазеш, кыдын нырыштыжы шукы поэт дä сирӹзӹ тӹтӹшде пäшäлäт, лыдышвлäштӹм, новеллывлäштӹм, эссевлäштӹм, драмывлäштӹм, романвлäштӹм халыклан лыдашыжы канден шалгат. Дä эчежӹ тӹштӹ вес халыквлäн литературывлä паштек анжышы дä вäнгӹшӹ костан, анзыкыла корным ажед шалгышы сӹлнӹшая критиквлä компьютерӹмштӹм пачын, мäмнäн авторвлäнäн пäшäвлäштӹм ланзылаш йäмдӹ ылыт. Сäрӹмӹ пäшä проcессäт тӹтӹшде кеä. Литература ӹлä гӹнь, тӹнäм тӹдӹ шолмылаок шолшашлык, книгäвлääт меленäлäок лäктӹн шалгышашлык ылыт.
Ӹлäлтä манына гӹнь, сӹлнӹшая пäшäвлä кынам-тинäм веле сирäлтӹт, поэтвлä дон сирӹзӹвлä шоэн вäшлиäлтӹт, критиквлä нерäт, сäрӹзӹвлä уке ылыт, книгäвлä шоэн лäктӹт. Техень годым литература халыкын культура дä литертура “шужымыжым” ак темӹ, социальный институт семӹнь функцижӹм ӹштен ак шокты, ти ситуациштӹ лыдшыжат, лин кердеш, шукышты агыл, туан йӹлмӹ доно лыдаш ӱкшä. (Лыдшылан шаналташыжы: тене кырык марла кугижäнӹш бюджетеш 1 книгä лäктӹн.)
Но тенге ӹнжӹ ли, сӹлнӹшаяна ӹнжӹ ӹлӹкäлӹ, а келгӹ шӱлӹш доно шüлен дä шукы корны доно виäнгжӹ манын мам мäлäннä, кӹзӹтшӹ кырык марынвлäлäн, ӹштӹмӹлä? Шанем, ти ядмашыжы шукымок шытрырланыкта. Вет, мам ит попы, литература халыкын символжы ылеш, сӹлнӹшаям халыкын интеллектуалвлäжӹ ӹштäт дä махань интеллектуальный кӱкшӹцӹш халык шон кердеш, тидӹм лач сӹлнӹшая гач äклäт дä висäт.
Ондрин Валька “Жерä” газетӹн тенешӹ, 10-шы апреляш номерӹштӹжӹ мӹньӹм критик семӹнь äклӹмӹжӹ гишäн пäлдӹртä гӹнят, ти пäшäштем иктӹн пäшäмäт конкретно ам анализируйы, но мам мары газет-журналвлäштӹ сирӹмӹ, тидӹм лыдын дä кыды-тидӹ студент-филологвлäм, сирӹзӹвлäм, сäрӹзӹвлäм дä лыдшывлäм вäшлимем паштек, шанымашвлäэм анзыкы лыкмы шоэш.
Кӹзӹтшӹ кырык мары сӹлнӹшаяшты ма пӹтäриок сӹнзäшкӹ керӹлтеш — книгäвлäм чӹдӹм лыкмаш, сäмӹрӹк авторвлä дон сӹлнӹшая дискурсын уке ылмышты. Кок пӹтäриш проблема гишäн мӹнь ситäлык сиренäм дä кӹзӹт сӹлнӹшая дискурс гишäн шаяэм нäнгенем. Дискурсым кымда хытырымаш дон дебатвлä доно кӹлдäш лиэш дä тидӹжӹ литературыштына уке доно иктӹ. А вет шукы эдемок вербально ӹшкӹмжӹм пиш келгӹн пачын пуэн кердеш, тидӹжӹм лӹмӹнок сӹлнӹшая нырышты пäшäлӹшӹвлä ӹштӹшäшлык ылыт. “У сем” журналыштат, вäк, сӹлнӹшая гишäн нимахань дебатвлä ак кеп. Ти хытырымашвлäжӹ туан литературына гишäн веле агыл, тенгеок вес сӹлнӹшаявлä гишäнäт лишäшлык ылыт. Шамаклан, махань процессвлä кӹзӹтшӹ финн-угр литературывлäштӹ кеäт? Тӹшленрäк анжалмыкы, тӹштӹ пиш кого анзылтымашвлäм цаклет, цаклынет гӹнь. Ти шотышты лӹмӹнок удмуртвлä гишäн келесӹмӹ шоэш. Шукыат эче агыл, иктä 10-15 и перви, тӹштӹ, мäмнäн ганьок кризис дон стагнаци ылын, но этнофутуризм йӧн доно сирӹшӹ сäмӹрӹк авторвлä трüкок анзыкы лäктӹн шагалынытат, удмурт сӹлнӹшаяштыш кризис кужын ӹш шыпшылт. Кӹзӹт Российӹштӹш финн-угрвлäн сӹлнӹшаявлä логӹц одывлäн литературышты сек интересный ылеш. Принципӹштӹжӹ мääт удмуртвлä ганьок ик руаш гӹц ылына, мäмнäнäт сӹлнӹшаянам виäнгдäш винä, кынна дä пынна ситä ылнежӹ. Малын ӹне мäмнäн сӹлнӹшаянан тылвышнажы со коаш вӹдӹштӹ иэш дä нигыцеäт халыквлäлоштыш корнывлäшкӹ лäктӹн ак керд?
Ондрин Валька “кырык мары сӹлнӹшаяна у шüлӹшӹм нäлжӹ манын, Валери Аликов шукы пäшäм ӹштен” манын сирä. Мане, тенге келесӹмӹжӹ пиш тӧр. Мӹнь со манам “ӹшке йӹрнä пичӹм пичен, мä нигыцеäт виäнг ана керд.” Ма пичӹ шайылны, тидӹмäт яжон пäлӹмӹлä, седӹндонат вес халыквлäн сӹлнӹшаявлä доно яжо кӹлвлä лишäшлык ылыт. Тидӹжӹм ӹштäш манын, мäлäннä вес йӹлмӹвлä гӹц тӹтӹшде сäрӹмӹлä, лӹмӹнок европын кого литературывлä гӹц. Седӹ, мäмнäн авторвлäлäннä ӹнде вескид йӹлмӹвлä донат попен мыштымыла, вескид сäндäлӹквлäшкäт творческий корнывлäм ӹштӹмӹлä. ӹжäл, кӹзӹт каеш, мäмнäн сӹлнӹшаянан тӹнг вижӹ Цикмä -Йошкар Ола- Чебоксар лошты веле сäрнäт, а тидӹжӹ мäлäннä Бермудын кымлыкшы семӹнь лин кердеш, тӹштӹ литературынан тылвышыжы веле ӹнжӹ ям, ти келгӹ вӹд лаксакышты.
Сӹлнӹшая гишäн дискурс лижӹ манын, седӹ, вес литературывлäштӹш пäшäвлäмäт пäлӹмӹлä. Шамаклан, кыды и мары филологин дипломым нäлшӹ ик эдем доно литература гишäн хытыраш тӹнгäлнä, шая Кафка гишäн лäктӹ, но ти эдем кӱ Кафка ылеш, пäлӹде. Тидӹлäнжӹ мӹлäнем ӧрäшем ситӹш. Тидӹ гӹц пасна ынгылышым, мары филологиштӹ тыменьшӹ студентвлäлäн литература гишäн шукыжымат лекцивлäм ак лыдеп. Лыдыт гӹнь, акцентӹм соцреализмлäн, векäт ӹштäт, а кӹзӹтшӹ тӱнымбал литературышты махань процессвлä кеäт, студентвлä пäлӹдеок кодыт дä филологын дипломжым нäлӹт. Иктä лу и перви кырык мары студентвлäлäн литература гишäн лекцивлäм лыдаш кыды-тидӹ поэтвлäм шӱдäт ыльы, кӹзӹт, пиш ӹжäл, ти практика ак кычылтат. Шамаклан, удмурт филолог-студентвлä литертура доно пиш когон интересуялтыт дä ӹшкеок вäк альманахымат лыктыт. Кырык мары студентвлä лоштат техеньвлä лит ылгецӹ, махань яжо линежӹ!
Вара весӹ. Сӹлнӹшаяштыш темывлä. “Йäмдӹ ли” газетӹштӹ ик 10 иäш ӹдӹрӹн Кого Вырсы гишäн сирӹмӹжӹ сӹнзäшкем тӹкнӹш, ти ӹдӹр махань кого эксӹквлäм войнавлä канда, сирä. Идä йäтлӹ, шотеш пиштӹмӹ лыдшывлä, 10 иäш ӹдӹрäш мам Вырсы гишäн пäлä? Тидӹ гишäн ма изи ӹдӹрлäн сирӹмӹлä? Вара вес курымаш тема: пи дон коти гишäн сирӹмäш. Коти дон пи гишäн сирӹмӹ гишäн мӹнь изишäт ваштареш ам ыл, но малын изи ӹрвезӹ авторвлäнäжӹ фантазиштӹм ак пачеп? Шамаклан, пи гишäн махань-шон яжо ямаклвлäм шанен лыкташ лиэш. Вет туан йӹлмӹнä доно сирӹмäш, фантазируйымаш пишок мäлäннä келӹт, а яжо интересный, серьезный, келгӹ шанымашан äль потикä пäшäвлäм соок лыдмы шоэш. Вара эче ”цäшдӹмӹ яратымаш” дон ”нелӹ ӹлӹмäш” мäмнäн авторвлäлäннä кого инспирацим пуат. Тидӹжӹ, каеш, журналиствлäлäнäт, тенгеок. Тӧрӧк келесäш гӹнь, техень пäшäвлäм ӹшкежӹ мӹнь лыддеок кодем, малын вара техень пäшäвлäлäн жепем ямдаш? Цäшдӹмӹ яратымаш тема поэзиштӹнä пишок культивируялтеш, кыце поэтвлäнäжӹ ак ынгылеп – тидӹ тервен лыдшывлäжäт нерат лин шонна. Вара весӹм эче цаклышым, мä донна эдем ойхырен, мерцен, нелӹм тырхен лäктӹн гӹнь, тӹнäм тӹдӹлäн кого плюсым пуат. Тидӹжӹ эче ма техеньӹ? Сознательно ма мäмнäн шамышкына ”эдем ясланаш дä орланаш шачын” шанымашым пиштӹнештӹ? Ти корнывлäм сирäлтӹшӹмäт, теве ма доно тидӹм кӹлдем? Мäмнäн литературына Никон Игнатьевӹн пäшäвлäжӹ гӹц ӹлянен, поэт семӹнь тӹдӹ кырык мары патриот ылын гӹнят, философи дон идеологи анжалтышыжы тӹдӹн ”социальный ташкалтышыштыш сек üлнӹшӹ” эдемӹн анжалтышвлäжӹ. Незер ылмашым тӹдӹ героизируен, а вот уланраквлäм тырхен кердде, профанируен, тенгеок руш чиновниквлäмäт. Культуртышты йори терминвлä улы: ”героизаци” дä ”профанаци”. Совет жепӹн незер ылмаш, имнилä пäшäм ӹштӹмäш, Йылымбалны халыкын нелӹ пäшäшкӹ каштмыжы – цилä тидӹ героизаци. Маняр шукы ясланет, орланет — тенге шукырак герой ылат. А портфель кидäнвлäм совет жепӹн поэт дон сирӹзӹвлäнä профанвлäэш, хылдирäен каштшеш, ”йäлӹнеш” шотленӹт. ӹндежӹ гӹнь, цилä анешлä дä малын тидӹ тенге манын, кыдыжы вуйжым кок кид доно кычен ӧреш дä ядыштеш. Иктӹм эче келесäлнем, тӹ авторвлäлäннä, кыдывлä модернизм, постмодернизм, этнофутуризм шамаквлäм колмышты дä пäлӹмӹштӹ ак шо, кыдывлä соцреализм дä коммуниствлäн эстетика тервен цаткыдын ӹшкӹмӹштӹм ялштен шӹнденӹт, нӹнӹлäн ик согоньым пунем: ”Нäлдä дä Бертольт Брехтӹн пäшäвлäжӹм, кортушка гӹц кортушка якте лыдын лäкдä. Тенгеок француз интеллектуалвлäн ”шалахай шылдырын” сирӹзӹ дон философлäн пäшäвлäштӹмäт пäлäш уты агыл (Андре Бретон, Луи Арагон, Поль Элуард). Ма техень ”коммунистический эстетикäн культура” тӹнäм, нӹнӹ тидӹм кымдаракын ынгылат лиэш. Культура дä сӹлнӹшая вӹкӹ мäлäннä ик семӹнь, ик тӹр гӹц веле агыл анжыман.
Критика гишäн. Седӹ, яжо авторвлäн пäшäвлäштӹм анализируяшат, критукуяшат куштылгы. Ти шотышты, келесӹмӹ шоэш, кӹзӹтшӹ кырык мары сӹлнӹшаян нырыштына ылшывлä логӹц мӹньӹн изи списокем улы, тӹштӹ Влад Самойлов, Ондрин Валька, Витали Петухов, Тамара Сидукова дä Ирина Оплева ылыт. Седӹ, вес поэтвлä дон сирӹзӹвлääт мӹлäнем äкäнвлä, нӹнӹ локальный тематика доно пäшäвлäштӹм сирäт гӹньӹ, мӹньӹн списокыштем ылшывлäн пäшäвлäштӹ халыквлäлоштыш аренышкат шеклäнӹдеок лыкташ лиэш. Ти список кужырак лиэш гӹнь, мӹнь ӹшкежӹ сусу веле лиäм. А ӹшке пäшäвлäэм гишäн, сирäш ам тӹнгäл, кüлäн сараса — кüлäн агеш, тидӹм лыдшы ӹшке суя, но финн, эстон, рушла дä англла сäрӹмӹвлäм, яжон доко äклäт. Äнят мӹньӹн йӧнем доно сирӹмӹ лыдышвлä Кырык сирӹштӹ йäлӹнлä кайыт, но шукыштат агыл, ӹнянем, кырык мары авторвлääт тенгерäк сирäш тӹнгäлӹт. Вет мам ит попы, кӹзӹт кыце поэзиштӹ, тенгеок прозыштат кого вашталтмашвлä лиäлтӹнӹт дä лыдышвлä лач рифман лишäшлык ылыт манын, иктäт сирäш ак тергӹ. Европышты рифмäн поэзим тагынамок ӧрдӹжеш коденӹт.
Сӹлнӹшаяштыш ситуацим яжо монгырышкыла вашталташ манын мам ӹштäш лиэш, тидӹ гишäн кӹтӹкӹн сирäлтӹнем. Пäлдӹртӹмӹлä, сӹлнӹшаянам мä кӹзӹт монденнä ганьок. Тӹдӹ вӹкӹ кынам-тинäмжӹ веле анжалына. Кырык мары халык ак лыд манмем изишäт ак шо, но халыкнам иктӹшкӹ ушен шалгышы институт семӹнь, сӹлнӹшаянам мä изишäт активно ана кычылт. Седӹндонат агыл ма, туан йӹлмӹнä доно сирӹшӹ сäмӹрӹк авторвлääт чӹдӹн кайыт. Тӹ годымок кырык марынвлä лошты мыры айовлä дä фестивальвлä пиш популярный ылыт. Малын ылытшы? Культура Министерство дон районын администрацижäт мыры айовлäлäн кого вниманим айырат, а вот сӹлнӹшаянам монден шуэнӹт. Пиш ӹжäл, ти мероприятивлäм нӹнӹ рушла попен эртäрäт, а кырык мары йӹлмӹнäжӹм, ӹшке район Администрациäт ӧрдӹшкӹ шӹкäлӹн – тидӹжӹм Кырык Мары районын официальный сайтыштыжат ужына – ӧрäш веле кодеш, районын ӹлӹзӹвлä (лыд: налогым тüлӹшӹвлä гӹц) 87%-жӹ кырык марынвлä дä тинäр эдемӹн йӹлмӹ доно район администарци сайтымат рушла веле сäкäлтен дä лыктын пуэн. Мӹнь ӧрäм дä келесäш келеш, мӹнь веле агыл, кü доно тидӹ гишäн попеннä, нӹнäт ӧрӹт дä тенге район ӹшке гражданвлäжӹм äклä манын, ушештäлӹт.
Седӹ, виржӹ тиштӹ веле агыл, шанымем доно литературына докы интересӹм семнявлäштäт лыкмыла, школыштат тидӹ гишäн шукыракым хытырымыла, тыменьшӹвлä дä студентвлä лоштат интересӹм понгыжтарымыла. Школвлäштӹ туан йӹлмӹ доно тыменяш, сирäш дä культурынам виäнгдäш праван ылмы гишäн шукыракым попымыла, шайыштмыла дä дискуссивлäм нäнгемӹлä, тӹнäм туан йӹлмӹнä дä сӹлнӹшаяна докат интерес понгыжалтеш. Толын шон тӹ жеп, кынам Кырык Мары район администраци и йӹде кок Сылнӹшая премим пайылышашлык, иктӹжӹ сäмӹрӹк авторлан, весӹжӹ яжо пäшäм сирӹшӹ авторлан. Кырык Мары район дон Кӹлемар район культура пӧлкäвлä кооперируялт, иквäреш книгä лыкмы ядмашвлäмäт решӹшäшлык ылыт. Вет мам ит попы, книгäвлä гӹц пасна сӹлнӹшая виäнг ак керд. Литература нырышкы сäмӹрӹквлäм аздараш манын, ”Жерä” газет дон ”У сем” журнал литература семинарвлäм äль лагерьвлäм эртäрен кердӹт. ”У сем”-жӹ гӹнь ӹшке сӹнжӹ дä кӧргӹжӹ доно у семӹм, у мардежвлäм, у йогымашвлäм кандышы агыл, а эртӹш жепеш киэн кодшы журналла веле чучеш. Тӹдӹ эстетикын дä философин шанымашвлäжӹ вуйта тӹтӹрä шайылан кодшы 1950-шӹ ивлä гӹц ылыт. Эчежӹ, шамаклан, Цикмä халашты Сӹлнӹшая Фестивальым эртäрäш тӹнгäлмӹлä. Тек, тидӹн примержӹ нигыштат Йыл тӹрӹштӹш халавлäштӹ уке, но Европы халавлäштӹ техень фестивальвлä пиш кымдан шäрлен кенӹт. Ти фестивальышты кырык мары авторвлä веле агыл, тенгеок Йыл вӹлнӹш вес халыквлäн авторвлäмäт üжäш келеш. Техень айом пӧлкäвлäэш, секторвлäэш шелмӹлä: поэзи, проза, драматурги, сäрӹмäш пäшä, тетя литература. Техень фестивальым кырык марынвлä Российӹштӹ сек пӹтäри эртäрäш тӹнгäлӹт гӹнь, Кырык мары районын дä Цикмä халан бренджӹлäн махань яжо лиэш ыльы! Тенге яжо монгыр гӹц, интеллектäн район дä интеллектäн хала семӹнь мä гишäннä миллионвлä доно пäлäш тӹнгäлӹт ыльы. А маняр турситӹм техень мероприяти канден кердеш? Техень проект доно районын дä Цикмä халан культура пӧлкäвлäштӹ иквäреш пäшäм ӹштен, Федеральный Органвлä гӹц оксам ядаш малын агыл?
Сӹлнӹшаяштыш у йӧнвлä. Кӹзӹтшӹ авторвлäлäн компьютер дон интернет кого палшык лин керрдӹт. Авторын пäшäжӹ лыдшы докы пӹсӹнрäк шожы манын, тӹдӹм интернетышкы шӹндäш лиэш. Техень шанымаш доно имештӹ Кырык Мары районын Культура пӧлкäм вуйлатышы госпожа Смирнова доно хытырышым. Шанымашем худаэш ӹш лык, но ”яра, ӹштенä” манынат ӹш сӧрӹ. Ик монгыржы гӹц ӹжäл, Кырык Марынвлä со вараэш кодына дä поезд тäрвäнӹмӹкӹ веле корнышкы лäктäш келмӹ гишäн, äшӹндäрен колтенä. Кырык марынвлäн интеллектӹштӹ Кырык сирешок кодшашлык манына гӹнь, малын тидӹм конкретно ӹштäш агыл? Тӹ годымок, кырык мары авторвлä ӹшке пäшäвлäнäм Коми Республикӹштӹш Финноугориа.ру сайтышкы колтен кердӹнä. Тӹштӹ техень критери: оригинал текстӹм иктä-махань вес йӹлмӹшкӹ (-влäшкӹ) сäрен сирен колтымыла. Адресшӹ техень: nino11(ат)mail.ru. Ти пäшäм коми поэтесса Нина Обрезкова нäнгеä. Келесäш келеш, Ирина Казанцеван рушлашкы сäрӹмӹжӹ доно тӹшкӹ Влад Самойловын, Ондрин Валькан, Валери Микорын, Анатлоий Атюловын, Вячеслав Тотирӹн, Тамара Сидукован лыдышвлäштӹм колтымы. Кыдыжын лыдышвлäштӹм коми йӹлмӹшкӹ сäренӹт. Кüвлäн пäшäвлä тӹштӹ кечäт http://www.Finnougoria.ru сайтышты анжалаш лиэш.

Валери Аликов, 12 сентябрь, 2009 и
P.S. Пӹтäртӹш ивлäн яжо лыдышвлäм поэтесса Евгения Савельева сирä, кыдын лыдышвлäжӹм финн дä эстон йӹлмӹшкäт сäрӹмӹ.

Запись опубликована в рубрике Uncategorized. Добавьте в закладки постоянную ссылку.

2 отзыва на “Mа доно сӹлнӹшаяна ӹлä?

  1. Gennady Smirnov:

    Tay, Валери! Пиш ынгылем тыргыжланыметым. Туан кырык мары сирым пиш когон яратем. Кынам вал туан йлмынажы ылыж кеа…

  2. Gennady Smirnov:

    Tay, Валери! Пиш ынгылем тыргыжланыметӹм. Туан кырык мары сирӹм пиш когон яратем. Кынам вӓл туан йлмӹнажӹ ӹлӹж кеӓ…

Добавить комментарий

Заполните поля или щелкните по значку, чтобы оставить свой комментарий:

Логотип WordPress.com

Для комментария используется ваша учётная запись WordPress.com. Выход /  Изменить )

Google photo

Для комментария используется ваша учётная запись Google. Выход /  Изменить )

Фотография Twitter

Для комментария используется ваша учётная запись Twitter. Выход /  Изменить )

Фотография Facebook

Для комментария используется ваша учётная запись Facebook. Выход /  Изменить )

Connecting to %s