Эстон сӹлнӹшая доно вӓшлимӓшвлӓ дон шанымашвлӓ


Валери Микор, сӓрӹзӹ, поэт

Икӓнӓ 1970-шы ивлӓн кого поранвлӓ паштек лым доно леведӓлт шӹцшӹ Кырык сирӹштӹш сола пӧртӹшкӹнӓ открыткы толын, тӹштӹ кож укшым сӹлнештӓрӹмӹ дӓ кӹжгӹ сарта йыла дӓ у:лнӹжӹ сирӹмӹ Head Uut Aastat! Ти кым шамакшым ик манярышты тыменят шом дӓ нӹнӹ ӹнде курымеш ӓшеш кодыныт. Открыткы Таллиннӹштӹ ӹлӹшы ӓтямӹн шоляжы дорц толын. Ӓнят тидӹ тӹ элемент лин, кыды мӹньӹн, школышты тыменьшӹ эргӓшӹн, шӱмешем эстон халыкын культурыжы докы пӹтӓриш интересӹм понгыжтарен? Махань йӹлмӹ группышкы мары йӹлмӹ пыра, школышты классыштына таблица кечӓ ыльы, тӹштӹ эстон йӹлмӹмӓт анжыктымы. Шамаклан номервлӓ эстонлаат ик статян шактенӹт: «Ик, кок, кым, нӹл, вӹц…üks, kaks, kolm, neli, viis…» . Тидӹ гыц паснажы, эстон йӹлмӹ гишӓн шукыжым пӓлӹделамат. Дӓ Эстони гишӓн шукыракым пӓлен нӓлӓшӹжӓт лач географи дон истори гӹц веле пӓлен нӓлӓш лин. Школышты пӓленӓм: «Эстон халык капиталиствлӓн пӹзӹрӹмӹштӹ лӹвӓлнӹ лимӹжӹ шодеӓт, буржуази правительствыжым сӹмӹрен шуэн дӓ ирӹкӹн шӱлӓш манын, рӧднӓ (пиш кого) СССР-ыш ушнен». Ти ушнымашыжы махань форман дӓ трагедиӓн ылмыжым 1980-шы ивлӓн веле пӓлен нӓлӹнӓм. Тӹнӓм вет нимахань интернет моло ылде, эстон сӹлнӹшаям марла лыдашыжат лиде, сӓрӹмӹ пӓшӓвлӓ тӹнӓм ылделытат манаш лиэш.

Пӹтӓриш сирӹзӹ, кыдын пӓшӓвлӓжӹ доно пӓлӹмӹ линӓм, Антон Хансен Таммсааре ылеш. Рушлаш сӓрӹмӹ книгӓжӹм икӓнӓ 1980-шы ин икӓнӓ Таллиннӹштӹ ылмем годым, книгӓ лапкашты нӓлӹнам. Махань эмоцивлӓм нӹнӹ тӹнӓм лыдмем паштек кӧргӹштем понгыжтаренӹт, кӹзӹт келесен ам керд, но ивлӓ эртӹмӹкӹ ти авторын пӓшӓвлӓжӹ докы сӓрӹзӹ семӹнь пӧртӹлӹнӓм, тенге «Кугижӓ дон шӹжвӹк» книгӓ кырык марла лӓктӹн. Тӹшкӹ Антон Хансен Таммсаарен изи миниатюрывлӓжӹ, «Шонгывлӓ дон сӓмӹрӹквлӓ» кӹтӹк роман, «Кугижӓ кӹлмӓ» дон «Юдит» драмывлӓ пыренӹт.

Халыкын дӓ тӹдӹ гишӓн шукырак пӓлӓш манын, тӹдӹн литературыжым лыдаш келеш, техень принцип доно мӹнь ӹлӹмӓш вӹкӹ анжем да тӹ эдемвлӓм ам ынгылы, кыдывлӓ ти сӓндӓлӹкӹштӹ ӹлӓт дӓ сӓндӓлӹкӹн ик сирӹзӹн книгӓжӹмӓт лыдделыт, акситешӹжӹ ти халыкын йӹлмӹжӹмӓт ак пӓлеп. Вес халыкын литературым пӓлен, анжалтышетӓт кымдаэмеш… Таллиннӹштӹ ӹлӓш тӹнгӓлмем годым, пӹтӓрижок Коплиштӹ ӹленӓм, Балти Тылвыш тӧрлӹмӹ заводышты мастер ылынам. Тӹштӹ эстонвлӓ шукынжок пӓшӓлӹделыт, дӓ пӹтӓриш ивлӓн эстон культуры вӹкӹ лач ӧрдӹж гӹц веле анжылтынам. Тидӹ мӹньӹн шу:мем пиш йылатара ыльы. Пӓрну мантеэ ӧлицӓштӹш книгӓ лапкаш шӹренок пырем ыльы дӓ тӹштӹ рушлаш сӓрӹмӹ книг8влӓ доно пӓлӓш лиэш ыльы. Тенге изин-олен эстон культура доно пӓлӹмӹ линӓм. Варажы, эстон йӹлмӹм тыменяш пижӹм, пӹтӓрижӹ ӹшке вуяок, вара веле Тарту университетӹштӹ тӹдӹм виӓнгденӓм дӓ, седӹ, кердмӹ семӹнь попаш цаценӓм. Тӹ ивлӓн яратымы журналем «Викеркаар» ыльы, кыдын гач тӹ жепӓш авторвлӓн пӓшӓвлӓштӹ доно пӓлӹмӹ линӓм.

Руш Элышты ӹлӹшӹ тыгыды халыквлӓлӓн, йӹлмӹвлӓнӓм переген кодыненӓ гӹнь, шанем вес йӹлмӹвлӓ доно сирӹшӹ авторвлӓн пӓшӓвлӓштӹ доно руш йӹлмӹ гач веле агыл пӓлӹмӹлӓ, нӹным ӹшке туан йӹлмӹвлӓшкӹнӓ сӓрӹмӹлӓ. Тенге изи халыкын литература фонжат кымдаэмеш дӓ йӹлмӹн статусшат кӱшнӹрӓк лиэш. Мӹнь туан кырык мары йӹлмӹшкем ӹнде коклы и нӓрӹ сӹлнӹшая пӓшӓвлӓм вес йӹлмӹвлӓ гӹц сӓрем. Шукыжымок финн, эстон дӓ швед авторвлӓн текствлӓштӹ доно пӓшӓлем. Тенге кырык марла лыдшывлӓ эстон авторвлӓ логӹц Таммсааре гӹц пасна, Яан Каплинскин, Пауль Эрик Руммон, Вийви Луйкын, Лидия Койдулан, Мария Ундерӹн пӓшӓвлӓштӹм туан йӹлмӹ доно лыдын кердӹт, кыдывлӓм мӹнь сӓренӓм. Кырык марлашкы пӹтӓртӹш ивлӓн вес сӓрӹзӓт ӹшкӹмжӹм яжо монгыр гӹц анжыктен, тидӹ Юлия Куприна, кыды Эллен Нийт дон Эно Раудын тетя книгавлӓштӹм сӓрен.

Литература доно пӓшӓм ӹштӹмем годым, кыце сӹлнӹшая дон политика кидӓ-кидӓ кеӓт, ынгылен шонам. Лӹмӹнок тидӹм Мары Эл Республикӹштӹ цаклаш лиэш. Пиш ӹжӓл, туан республикӹштӹнӓ литература ӹлӹмӓшӹм ӧрдӹш шӹкӓлмӹлӓ дӓ изи лыкышкы поктыл пыртымыла чучеш. Сирӹзӹвлӓ Мары Элӹштӹ нимахань авторитет агылеп, книгӓвлӓ ак лӓкеп доно иктӹ, 600 000 шотан халыклан ик иштӹ 10 книгӓ нӓрӹм лыктын, нигынамат нормальный сӹлнӹшая процессӹш шоаш ак ли. Тӹ годымок мары йӹлмӹвлӓ, кыце кырык марын, тенгеок алык марын, de iure кугижӓншӹ йӹлмеш шотлалтыт, но de facto пумага йылавлӓштӹ туан йӹлмӹм кычылташ ак ли. Мары Элӹм ӹнде лу и нӓрӹ рушын Леонид Маркелов вуйлата, но пиш ӹжӓл, ӹшкежӹ марифоб ылешӓт, ӹшке политикыжым пеленжӹ пӓшӓлӹшӹ эдемвлӓлӓнӓт шӓрӓ. Ӹнядӹдӓ ӓль уке, шамаклан Астрид Линдгренӹн «Кужы Цылкаан Пеппи» дон Туве Янссонын «Мумитроль» сӓрӹмӹ книгӓвлӓ гишӓн вӓрӹштӹш газетӹштӹ информаци семӹнят вӓк сирӓш запрещӓйӹмӹ ылын. Дӓ ти указым пушывлӓжӹ, седӹ, марынвлӓ ылделыт. Кыце колынам, ӓмӓлешӹжӹ тенге келесенӹт: «Кырык марынвлӓ рушлаок ти книгӓвлӓм лыдын кердӹт, малын Вадывел книгӓвлӓ ти халыклан туан йӹлмӹ донжы келӹт?» Техень комментаривлӓм колатат, мам вӓл Мары Элӹштӹш рушла попышы чиновниквлӓ гишӓн ат шаналты?

Мане, техень культура дӓ сӹлнӹшая фонышты сӓрӹмӹ пӓшӓм ӹштӓш вӓрештеш. Шанем, Эстоништӹш интеллектуалвлӓ яжон пӓлӓт, лӹмӹнок тӹдӹвлӓ, кыдывлӓ ӹшке пӓшӓвлӓштӹм совет жепӹн сиренӹт, кыце политически темдӹшӹ ышемкымдемӹштӹ пӓшӓлӓш. Техень атмосферышты кӹзӹт тагачшы Руш Элӹштӹш рушын агыл халыквлӓн культурывлӓштӹ вӓрештӹнӹт.

Мары Элӹм вуйлатышы Леонид Маркелов марынвлӓм ак яратат, шотеш ак пиштӓт, цепӹштӹш реакци семӹнь тидӹ марынвлӓн прававлӓштӹ верц шалгышы эстонвлӓ вӹкӓт вазеш – вуйта нӹнӹ марынвлӓн вуйыштым пыдыратат дӓ халык шӱлӹшӹм нӹнӹ лошты шӓрӓт. Тидӹжӹ эстон дӓ мары культура лоштыш кӹлвлӓм ситӓлыкын кӹлмӹктен, покшемден. Лач пӹтӓртӹш жепӹн веле Мары Элӹштӹ культура сферышты ма-шон позитивный пӓлӹквлӓ кайыт, шамак толшеш Мары Элӹштӹ эртӓрӓлтшӹ финн-угор театрвлӓн фестивальышкы эстон труппывлӓӓт миэнӹт. Йошкар-Олашты опера дӓ балет театрышты кӹзӹт эстон педагог-хореограф Виестурс Янсонс марынвлӓ доно Catulli Carmina балетӹм йӓмдӹлӓ.
Эстон сӹлнӹшая докы 1990-шы ивлӓн мары культура йӹргецвлӓштӹ кого интерес ылын. Тӹнӓм Мары Элӹштӹ ушемкымдемӹштӹш дӓ культурыштыш атмосферыжат тӹрӹс вес йиш ылын, ма-шон ум пырташ цацымы. Тӹнӓм Мары Элӹштӹ кого вашталтмашвлӓ кенӹт, седӹ, нӹнӹм эртӓрӓш манын, примервлӓ келӹнӹт, тенгелӓ нӹнӹжӹм вес халыквлӓн сӹлнӹшаявлӓштӓт кӹчӓлмӹ, сек яжо йӧнжӹ ти шотышты сӓрӹмӹ пӓшӓвлӓ ылыныт. Сӓрӹзӹвлӓжӹ веле, пиш ӹжӓл, чӹдӹн ылыныт. Шамаклан эстон йӹлмӹ гӹц кырык марлашкы мӹнь, алык марлашкы Владимир Козлов сӓрӓш цаценнӓ. Пӹтӓрижок мӹлӓнем Яан Каплинскин, Пауль-Эрик Руммон поэзиштӹ дон Вийви Луйкын прозыжы мелешем ылыныт, седӹндонат ти авторвлӓн пӓшӓвлӓштӹм сек пӹтӓриок сӓрӓш пижӹнӓм, нӹнӹм «Цикмӓ» журналышты пецӓтлӹмӹ. Малын лӹмӹнок ти авторвлӓн пӓшӓвлӓштӹм сӓрӓш пижӹнӓм? Ти авторвлӓ сӓмӹрӹк ылмышты годым, 1960-70-шы ивлӓн сирӓш тӹнгӓлӹнӹт дӓ совет клише доно виӓнгшӹ эстон сӹлнӹшаяшты тӹнам кого реформаторвлӓ ылыныт, нӹнӹ эстон сӹлнӹшаям модернизируяш тӹнгалӹнӹт, у монгырышкыла сӓрӓлӹнӹт. Лач техень автровлӓн пӓшӓвлӓштӹ мӓмнӓн мары сӹлнӹшаяштынаат келӹнӹт.

Ӹне кыце вара эстон йӹлмӹ гӹц сӓрӹмӹ пӓшӓвлӓ доно? Сӓрӹмӹ книгӓвлӓм лыдыт ма? Кырык марла лыдшывлӓн шот иктӓ 20 000 нӓрӹ веле дӓ нӹнӹ логӹцшӹ манярын литературым активно лыдыт? Пӓлӹ агыл. Но тенге гӹнят лыдшывлӓ ылыт. Эстон поэтвлӓ логӹц кырык мары лыдшывлӓ тамалын доко Яан Каплинским яратен колтенӹт, ик лыдшы ӹшке реакцижӹм тенгерӓк келесен: «Поэтӹм ам пӓлӹ гӹнят, лыдышвлӓжӹм лыдмем паштек, тенге шижӹм, вуйта тӹдӹм курым пӓлем». Техень шаявлӓ, попашат уке, сӓрӹзӹлӓн кого мотивацим пуат – тенгежӹ гӹнь пӓшӓ такеш ӹштӹмӹ агыл. Эче ма яжожы, кырык мары поэзи пӹтӓртӹш ивлӓн уэмӓш тӹнгӓлӹн, тӹдӹ ирӹкӓн формывлӓм кӹчӓлеш, у кронывлӓ доно кеӓш цаца.

Шанымем семӹнь, эстон сӹлнӹшая тенгежӹ пиш патриотизм шӱлӹшӓн ылеш дӓ шӹренжок тидӹм тӧрӧкшӹ атат цаклы, тӹдӹ пиш имплицитно пуалтеш, текст кӧргӹш шӹлтен шӹндӹмӹ ылеш. Ӓтямӱлӓндӹ докы ӹшке яратымашыштым, тӹдӹм шотеш пиштӹмӓшӹм эстон авторвлӓ «Эстони мӱлӓндӹ вӹлнӹ сек цевер сӓндӓлӹк!» гань лозунгвлӓлӓ шактышы лыдышвлӓм ак сиреп, «Яратена туан мулӓндӹнӓм!» манын ак саслеп. (Малын тишӓк акцентӹм ӹштем? Пиш ӹжӓл, кӹзӹт марла лыдшывлӓм школ гӹцӹн тӹнгӓлӹнок тымдат техень лозунгвлӓ докы, кыдывлӓ öрдӹж гӹц тышкен пумывлä ылыт, седӹндонок искусственно йонгат. Дä ти лозунгвлäжӹ шӹренжок рушла ылыт. Халык семӹнь перегäлт кодаш манын, тетявлäлäн ӹшке туан йӹлмӹ дä культурына докы когоэшнӹмäшӹм шäрäш дä икшӹвӹвлäнäн кöргӹштӹ этнический ӹшкешамым лÿктäш дä кушташ келеш, тенгежӹ ти шотышты мäлäннä пуры шÿлӹшäн патриотизм келеш.) Шижäлтеш, эстон авторвлä ӹшке туан мулäндӹштӹм алталыдеок, шумӹштӹ вашт яратат. Тидӹ вӓк пӧрт сага шалгышы кожым анжыктымы гач, шӹргӹштӹ мардежеш лыпшалтшы, но ӓйӹнӓлтшӹ агыл лымегожым, тангыж тӹрӹштӹш ӓль нырыштыш кӱм анжыктымы гач цаклалтеш. Седӹ, Эстонин симсӹ пӹлгомыштыжы цӹгӓк соок ирӹкӹн чонгештӹлеш. Шӹренжок эстон мӱлӓндӹ дӓ ирӹк верц ылмаш гишӓн текстӹн корнывлӓжӹ лошты лыдын мыштыман. Уке гӹнь, авторын текстшӹ ынгылыдеок кодын кердеш.

Ӓтямӱлӓндӹ шӱлӹшӓн поэзи гишӓн келесӓш гӹнь, Лидия Койдулан поэзижӹ пиш виӓн шӱлӹшӓн ылеш, седӹндоно таманяр лыдышыжым туан йӹлмӹшкемӓт сӓренӓм. Тӹ годымок Мария Ундерӹн поэзижӹм шукырак дӓ вес эмигрантвлӓн пӓшӓвлӓштӹм сӓрӓш интерес улы ылнежӹ, ӓнят иктӓ-кынам тидӹмӓт ӹштӓш жепем дӓ виэм лиэш. Кырык марла лыдшывлӓ эстон халыкын литературыжым дӓ тӹдӹн сирӹзӹвлӓжӹ гишӓн шукырак пӓлӹштӹ манын, 1990-шы ивлӓн Эндель Ниркӹн «Эстон сӹлнӹшая» книгӓжӹм сӓрӹмӹ дӓ 1999-шӹ ин книгӓлӓ пецӓтлен лыкмы.

Вийви Луйкын «Шӹмшӹ тыр шошым» романжы гишӓн ӹнде лӹмӹнок сирӓлтӹнем. Ти роман яратымы романвлӓэм логӹц иктӹжӹ ылеш. Роман тыштыла сирӹмӹ, тӹштӹ ма лиӓлтмӹм дӓ малын тенге цилӓ лиӓлтмӹм ынгылаш манын, пӓлӹмӹлӓ, ма Эстоништӹ 60 и перви кытлан лиӓлтӹн. Роман совет жепӹн сирӹмӹ дӓ тӹштӹ эстон халыкын историштӹш тӹ периоджы анжыкталтеш, кыды совет жепӹн табу семӹнь ылын. Ӓштем, Таллиннӹштӹ Тарту мантеэ ӧлицӓштӹ коммуналкышты ӹлӹмем годым Эстониш 1940-шӹ ивлӓн тагышец Рязань область гӹц толшы пашкуды руш вӓтӹ шайыштын, кыце офицер марыжы геройла Пӓрну лишнӹш шӹргӹвлӓштӹ 1946-48-шӹ ивлӓн «шӹргӹ шӱмбелвлӓ» ваштареш кредӓлӹн. Ик кечӹн нӹнӹ шӹм келтӹмӓшӹм пуштын кердӹнӹт дӓ тидӹ гишӓн нӹнӹлӓн тамахань медальым пуэнӹт манын, пафос доно тӹдӹ попен. Кынамжы тенге лиӓлтеш, историштӹшӹ лиӓлтмӓшвлӓ доно ӹшкежӓт пӓлӹдеок кӹлдӓлт шӹнзӓт. Лач тӹ ивлӓнок, кынам пашкуды марья марыжын подвигвлӓжӹ гишӓн шайыштын, Вийви Луйк «Шӹмшӹ тыр шошым» романжым сирен. Романышты «шӹргӹ шӱмбелвлӓ» гишӓн тӧрӧкшӹ ик шаяат уке гӹнят, текстӹн корнывлӓ шайылны тидӹм ынгылаш лиэш.

Сӓрӹмӓш пӓшӓштӹшӹ принцип семӹньок, Кырык мары лыдшылан вескид сӹлнӹшая доно кымдаракын пӓлӹмӹм ӹштӓш манын, 1990-шы ивлӓн мычашышты дӓ 2000-шӹ ивлӓн тӹнгӓлтӹшӹшты «Цикмӓ» журнал и йӹде кӓнгӹж литература семинарвлӓм эртӓрен дӓ тӹштӹ шӹренжок модерн сӹлнӹшая дӓ этнофутуризм йогы гишӓн попымы. Ик техень семинарыш Каукси Ӱлле, Хассо Крулль да Урмас Вади толыныт ыльы. Семинар паштек семинариствлӓ доно цеверлӓсӹмӹкӹ, багажвлӓнӓм поген, Цикмӓ портыш талашен кыдална, «Метеорыш» шӹнзӹн Йыл мыч кӱшкӹлӓ, Угарманышкыла кузаш тӹнгӓлнӓ. Шурдӹнгӹш шомыкына пристинӹштӹ трӱкок рупор гӹц фамилиэм саслаш тӹнгӓлевӹ дӓ пӹсӹн тӱгӹ лӓктӓш келеш маневӹ. Седӹ, тидӹлӓн ӧрӹнжӓт ат ситӓрӹ, но пристинӹш лӓкмӹкӹ, теве ма пӓлӹ ли, делегацинӓ багаж сага тува семинаристӹн тӓпнӓкшӹм, мӹньӹн ылеш машанен, намал пырен. Тенге тува дамын паспортшы, семинар материалвлӓжӹ дӓ мӓ-шон керӓл хӓдӹрвлӓжӹ сагана мӹндӹркӹ кеӓт ылын. Тӹ ивлӓн эче Руш Элӹштӹ мобиль телефон пӹтӓриш ашкылвлӓм веле ӹштен, но каеш, пристин гӹц пристинӹш сигналвлӓм колтыл мимӹ аппаратвлӓ эче ӹштенӹтӹш. Ти потикӓ ситуаци гишӓн дӓ кыце Мары Элӹш сӓрнен толын, Хассо Крулль лыдышвлӓм сирен, нӹнӹм Лооминг-журналышты пецӓтлӹмӹ.

Сек интересныжы эстон сирӹзӹ дӓ поэтвлӓ доно пӓлӹмӹ лиӓш дӓ нӹнӹ доно кафештӹ ӓль барышты ма-шон гишӓн хытыралаш. Молнам Таллиннӹштӹ Харью ӧлицӓштӹ «Пегас» кафе улы ыльы, кышкы культура пӓшӓзӹвлӓ, сирӹзӹвлӓ каштыт ыльы. Эстоништӹ кымдан пӓлӹмӹ ушемкымдем йенг Яак Прозес доно мӓӓт тӹшкӹ шӹренок пыренӓ ыльы. Кӹзӹтӓт Яак доно вӓшлиӓлтмӹнӓ йӹде барыш сыра подылаш кенӓ, шайышт шӹнзӹмӹнӓ годым вуйышты пиш яжо шанымашвлӓ шачыт, нӹнӹ гишӓн попаш веле келеш – тидӹм тӹдӹ доно тагынамок пӓленӓ. Лин кердеш, ти шанымашвлӓнӓжӹ лач шаяэш веле кодыт, но тӹ годымок, кыдыжы ӹлӹмӓшкӓт пырен шот. «Пегас» кафешкӹ жепӹштӹжӹ шукы эстон сирӹзӹ дӓ культур пӓшӓзӹ доно пӓлӹмӹ лимӹ. Тӹнӓм эстон сирӹзӹвлӓ шӹренок «Ош цӓрлӓнгӹ» коньяк дон кофем йӱт ыльы, кӹзӹт пӓлӹмӹ сирӹзӹвлӓэм сыра дон якшар ӓрӓкӓш ванженӹт. Ӹнде вӓшлимӓшвлӓ шӹренжок «Куку-клуб» дон «Вуудстокышты» эртӓт.

Ма яжожы, эстон сирӹзӹвлӓ доно вӓшлиӓш келеш гӹньӹ, тидӹм кого нелӹцдеок ӹштӓш лиэш, Таллиннӹн Тошты халаштыжы моло ылмет годым, кынамжы керӓл авторлан пӹтӹрӓлӓш веле келеш дӓ шӹренжок тӹ кечӹнок вӓшлиӓш лиэш. Мажы мӹлӓнем импонируя, эстон сирӹзӹвлӓ доно хытыраш тематика пиш кымда лин кердеш, сирӹзӹн творчествыжы гишӓн тынгӓлӹн, ӧлицӓштӹш хроника якте, шамаклан кыце Лейди Гага стӧл вӹлец кенвазеш. Сӓндӓлӹкӹн культура ӹлӹмӓшӹжӹ дӓ политикы гишӓнӓт ирӹкӹнок попет, стӧл лошты шӹнзӹмӹ годым шаяэтӹм иктӓжӹ колыштеш ӓль агеш манын, ӧрдӹш анжен, тидӹ гишӓн шаныдеок хытыраш лиэш. (Шамаклан мары сирӹзӹвлӓ доно Мары Эл Республикӹн Президентшӹ Леонид Маркеловын диктатор ылмыжы гишӓн моло шаям тӹнгӓлӓт гӹнь, нӹнӹ ти темым йӹлерӓк вашталташ цацат ӓль аллегори доно, лӹмжӹм пӓлдӹртӹде попат). Мажы ӧрӹктӓрӓ, эстон сирӹзӹвлӓ Мары Элыштыш культура дӓ политика ситуаци гишӓн худан агыл пӓлӓт.

Эстон сирӹзӹ дӓ поэтвлӓ лошты сӓмӹрӹквлӓ шукын дӓ нӹнӹ пиш активный ылыт, шукы йӹлмӹм пӓлӓт. Кӹзӹт Эстони сирӹзӹвлӓн шот, ӧрӓт веле, шукы. Лӹмӹнок сӓмӹрӹк авторвлӓ шукын ылыт, цилӓштӹн нӹнӹн ӹшке индивидуальный сирӹмӹ стильӹштӹ улы. Сирӹмӹ стильӹштӹ веле агыл, тенгеок публикылан ӹшке текстӹм лыдмаштат тидӹ каеш, шамаклан Кристийна Эхинӹн лыдышвлӓжӹм лыдмы годым, тӹдӹн тамахань поэзи аурышкыжы вӓрештӓт, а «Контра» дон Йӱрген Роосте сценышты шоу семӹньрӓк аттрактивно лыдышвлӓштӹм лыдыт.
Пӹтӓртӹш ивлӓн Эстоништӹш рушла сирӹшӹ авторвлӓӓт ӹшкӹмӹштӹм анжыкташ тӹнгӓлӹнӹт. Ти шотышты нӹнӹ логӹц кок поэтын, Игорь Котюх дон Филимонов гишӓн сирӓлтӹмӹ шоэш, кыдывлӓн пӓшӓвлӓштӹ мӹлӓнем пӓлӹмӹ ылыт. Нӹнӹ коктынат рушла сирӓт, но тӹ годымок, пӓшӓвлӓштӹм эстонлаат лыдаш лиэш. Нӹнӹ кок йӹлмӹге яжон пӓлӓтӓт, кок культурышты ишӹ колвлӓ гань ылыт. Шижӓлтеш, нӹнӹн литература ӹлӹмӓшӹштӓт дӓ мӱлӓндӹ анжалтышыштат кымда. Тенгежӹ гӹнь Эстони эстонвлӓн веле агыл, тенгеок тӹштӹ шачын-кушшы сирӹзӹвлӓнӓт пӧртӹштӹ ылеш, кыдывлӓ эстон йӹлмӹ гӹц пасна, туан йӹлмӹштӹ донат сирӓт дӓ махань-шон культура дӓ литература форумвлӓштӹ выступаен, Эстонилӓн позитивный имиджӹм ӹштӓт.

Ӹлӹмӓшӹштӹш эпизодвлӓ, кыдывлӓ эстон сирӹзӹвлӓ доно кӹлдӓлтӹнӹт дӓ ассоциацим Эстони доно цаткыдын кӹлдӓт

1991-шӹ ин 19 –шӹ августын Хельсинкиштӹ Эспланади мыч ашкедмем годым Эстони тистӓн «Лимузин» кыдалеш, тӹштӹ Эстонин тӹнӓмшӹ Вескид пӓшӓвлӓн министржы, сирӹзӹ Леннарт Мери шӹнзӓ. Тӱнымбалныш сӓндӓлӹквлӓ логыц Эстонин ӹшкевуя ылмыжым Исланди пӓлдӹртен гӹнь, у Эстонин официальный флагшы, шанымем доно, сек пӹтӓри Хельсинкиштӹ лӱктӓлмӹ лин.

Эстонин угӹц ирӹкӹм нӓлмӹжӹ гишӓн прессышты шукы сирӹмӹ да фотовлӓм анжыктымы. Тӹштӹ Выйду вӓльякӹштӹ (площадьышты) Рейн Вейдеман трибунышты шалга дӓ парнявлӓ дон «сӹнгӹмӓш» пӓлӹкӹм анжыкта. Рейн мӹлӓнем кыце сирӹзӹвлӓ туан халыкын ирӹкшӹ верц интеллектуально кредӓл кердӹт, тӹдӹ ылеш.

Эстоништӹ Российыштыш финн-угрвлӓ докы кого симпати доно анжат, тидӹм цакленӓм. Векӓт, тидӹжӹ историштӹш фактор доно кӹлдӓлтӹн – эстонвлӓ лошты эче русификацин машинӓжӹм ӓшӹндӓрӹшӹвлӓ шукын ылыт дӓ тӹхеньок ситуациштӹ ылшы, ӹлен лӓктӓш цацышы йӹлмӹвлӓ дон культурывлӓлан палшаш цацат. Ти шотышты кого пӓшӓм Арво Валтон ӹштен шалга, кыды мары йӹлмӹ гыцӓт шукым сӓрен. Ти сирӹзӹ Руш Элыштыш финн-угр сирӹзӹвлӓ доно кӹверӹм чангышы гань мӹлӓнем ылеш.

Сету мӱлӓндӹштӹ ылам. Тӹштӹ Сету кугижӓн кечӹвлӓжӹ кеӓт. Сету халык тыгыран Каукси Ӱлле кугижатар гань шалга. Тамалын доко Кечӹвӓл вел Эстони гишӓн шая лӓкмӹкӹ, сӹнзӓ анзылнем со Ӱлле каеш. Тӹдӹ Тартушты ӹлӹмӹжӹ годым финн-угор халыквлӓ доно кӹлдӓлтшӹ пӓшӓм ӹштен, ма-шон семинар дӓ форумвлӓм, этнофутуризм конференцивлӓм эртӓрен. Тӹдӹм литераторвлӓ этнофутуризм йогын ӓвӓжеш пиштӓт.

Хельсинки университетӹн библиотекӹштӹжӹ 1940-шӹ ивлӓн эмиграциштӹш эстон сирӹзӹвлӓ гишӓн материалвлӓм кӹчӓлӓм дӓ Мария Ундерӹн туан вел гишӓн лыдышвлӓжӹм лыдам. Ти поэтесса эстон эмигрантвлӓн символышты семӹнь мӹлӓнем ылеш.

Таллиннӹштӹ шӹжӹм ылам. Юран мардеж пиш лыпша, зонтат техень годым ак палшы. Койду ӧлицӓ мыч ашкедӓм дӓ «Уус маайлм» пӧртӹм пӹцкемӹшӹштӹ кӹчӓлӓм. Шӹжӹ юр вашт лӓкшет, кок этажан, мансардан пӧртӹш пырем. Кӹдежвлӓ сарта тылвлӓ доно сотемӓлтӹт, зал гӹц карел поэт Сантту Кархун лыдышым декламируйымы юкшы шалга. Колыштшывлӓ лошты шукы сӓмӹрӹк автор, кыдывлӓ лыдышвлӓштӹм лыдаш йӓмдӹ ылыт. Тенгежӹ гӹнь, эстон поэзин толшашыжы ӹнян кидӹштӹ.

А ӹнде изиш вес йиш сем

Яак Прозес дӓ Йӱрген Роосте доно Куку- клубышты йыдым шӹнзенӓ. Токына ик пӱэргӹ толеш, тӓ поэт, тӓ музыкант, дӓ кыце ик барышты шӹнзӹмӹжӹ годым ик кроны оксаде, курткыде, сыравачде дӓ мобиль телефонде киэн кодын, шайыштеш. Тӹ годымок Хельсинкиштӹш ик пӓлӹмем гишӓн ӓшӹндӓрӓльӹм, кыце тӹдӹ барвлӓштӹ шӹнзен дӓ тамахань бареш курткыжым, сыравачшым, окса тӓпнакшӹм шуэн коден. Ти эпизод гишӓн шанен, ӓшӹшкем пырыш, кыце иктӓ вӹц и перви Кырык сирӹштӹ ылмем годым вӓшлин шагалынам ик поэтӹм, кыды пинжӓкде, оксаде да сыравачде йӱкшӹвуя ӧлицӓэш шалген кодын. Вычал доко, тидӹжӹ векӓт финн-угр пӱэргӹвлӓлӓн характерно, манын шаналтышым: шамым ямдымеш йӱн шӹндӓш, оксаде дӓ сыравачде киэн кодаш. Дӓ, кыце жеп анжыкта, самынялтым. Тене, Парижӹштӹ ылмем годым, ик пӓлӹмем техеньӹрӓкок эпизод гишӓн шайышты. Но тенге гӹнят ик лиӓлтмӓшвлӓ гишӓнок нӹл эдем нӹл статян шайыштыныт. Ик ситуациштӹ информант ӹшке эдемжӹ агыл, а вӓтӹжӹ ылын, марыжым вырсен дӓ морализуен, вес ситуациштӹ шайыштшыжы ӹшке ылын дӓ «яра, сойток, иргодым цилӓ нормышты лиэш» манын шайыштын, кымшыжат информант ӹшке ылын дӓ пиш серьезно шайыштын, курткыжы гишӓн изишӓт ойхырыде, но яра веле кредитный карточкем йӧртен шоктенӓм, манын, келгӹн шӱлӓлтен. Нӹлӹмшӹ ситуациштӓт шайыштшы ӹшке ылын дӓ лиӓлтмӓшвлӓм детализируен, юмор дӓ ӹшке ирони доно шайыштын. Мане, ик лиӓлтмӓш гишӓнок тӹрлӹ халыквлӓ тӹрлӹ семӹнь шайыштыт, тидӹ гишӓнӓт Куку бар шаналташ йӧнӹм пуш.

Запись опубликована в рубрике Uncategorized. Добавьте в закладки постоянную ссылку.

Добавить комментарий

Заполните поля или щелкните по значку, чтобы оставить свой комментарий:

Логотип WordPress.com

Для комментария используется ваша учётная запись WordPress.com. Выход /  Изменить )

Google photo

Для комментария используется ваша учётная запись Google. Выход /  Изменить )

Фотография Twitter

Для комментария используется ваша учётная запись Twitter. Выход /  Изменить )

Фотография Facebook

Для комментария используется ваша учётная запись Facebook. Выход /  Изменить )

Connecting to %s