Кырык Мары районышты этнокультурым виӓнгдӹмӹ концепци келеш

Пӓлӹмӹ эдем доно интервью:
«Кырык Мары районышты этнокультурым виӓнгдӹмӹ концепци» келеш манын Измаил Ефимов попа.
«Цикмӓ» журнал техень рубрикы доно пӓлӹмӹ дӓ интересный эдемвлӓ доно интервьювлӓм публикуяш тӹнгӓлеш. Пӹтӓриш интервьюм нӓлӓш Мары Элышты дӓ финн-угр культура йӹргецвлӓштӹ кымдан пӓлӹмӹ артньык дӓ Герольдмейстер Измаил Ефимов гӹц йӧн ли.

1. Попенӓ туан йӹлмӹм яраташ келеш. Тӹнь тӹ жепӹн шачынат, кынам кырык мары йӹлмӹ ирок гӹц вады якте шактен, туан йӹлмӹна доно школышты тыменьӹнӓт. Маханьырак тӹньӹн школ ивлӓэт ылыныт. Махань школвлӓштӹ тыменьӹнӓт?

Тыменьӹнӓм Кӱшӹл Пӹнгель дӓ Пайскырык школвлӓштӹ. Тӹ веремӓн колхоз дӓ парти хозаланымаш порядкавлӓ цилӓ варе ӹлӹмаш корным виктӓрен шалгенӹт гӹнят, йӹлмӹ веле агыл, цилӓ ӹлӹмӓшӹжӓт шукы шотыштыжок халыкын тошты овуцавлӓ дон тошты жеп мам тымденӹт, тӹды семӹнь кен. Вырсы (война) паштек пиш нелӹ ӹлымӓш лин гӹнят, халыкын кӧргӹштӹш шӱм кӹлжы кӹрӹлтде, эдемвлӓ кыце лиэш тенге кымылыштым перген, ӹлӹмӓш верц кредӓл шалгенӹт. Седӹндонок техень атмосферышты, сола халык ӹлӹмӓш лошты тыменяшӹжӓт изиш куштылгырак ылын. Тымдышывлӓжӓт изиш толканрак тетявлӓлӓнжӹ кердмӹштӹ семӹнь тыменяш палшаш цаценӹт, анзыкылаш корным кӹчӓлашӓт палшенӹт.

2. Артньык лиӓш манын кӱ тӹлӓнет творческкий тӹнгӓлтӹшӹм пуэн. Ӓль тӹнь, кыце маныт, пӧртӱн талантжы ылат, кыды ӹшке ӹшкӹлӓнет корным кӹчӓлӹнӓт?

Мӹнь техень вниманим дӓ пуры согонь шамаквлӓм школ тымдышывлӓ гӹц ик гӓнӓ вел агыл ужынам-колынам, лач палшенжӹ веле кердделыт- ик эдемӓт рисовани шотышты пӓлӹшӹ эдем лишнӹ ылде. Седӹндонок когорак классвлӓштӹ Цикмӓ халаш И.М.Пландин докы кашташ тӹнгӓлӹнам. Тӹдӹн консультацивлӓжӹ семӹнь пакылажы заочный Университет курсыш пырен кердӹнӓм. Тыменьмем жепӹн пиш незерӹн ӹленнӓ гӹнят, ӓвӓм дон ӓтямӓт кердмӹштӹ семӹнь палшен шалгенӹт, но тидӹ вес истории.

3. Тиштӹ биографиэт гишӓн попаш ана тӹнгӓл, шанем, культурына доно интересуялтшы эдемвлӓ тидӹм пӓлӓт. Мӹньӹм теве ма интересуя. Тӹнь личность семӹнь Шур монгырышты формируялтынат да эдемӹн формируялтмаштыжы ландшафтвлӓ кого вӓрӹм нӓлӹт. Таллиннӹштӹ Куму музейӹштӹ иктӓ кым и перви финн-угр артньыквлӓн выставкышты ыльы дӓ тӹштӹ тӹньӹн фотовлӓ гӹц погымы инсталяцим ужым. Мелешем пиш ли. Тӹ фотовлӓ кырык мары халыкын эртен кешӹ ӹлӹмӓш гӹц ылевӹ. Шукы фотоштыжок Шур лап алыквлӓм ужаш лиэш ыльы. Тидӹ гишӓн шайышталай, пуры ли.

Кырык мары халыкын менталитетшӹ, ӹлымӓш кӹлжӹ, психологижӹ, тӱнымбакы анжалтышыжы — цилӓ мӱлӓндӹ кымдемеш, тӹдӹн цеверешӹжӹ шачмыжы годшенок, шонгемешкӹжӹ ӹшке семӹньжӹ погыналтын, кушкын, вес семӹньжӹ тенге эстетика дон этика кодвлӓ формируялтыныт. Ти шотышты Шур дӓ Йыл алыквлӓ кырык мары ӹлӹмӓш овуцашты пиш кого, вашталташ лидӹмӹ значениӓн ылыт, тидӹм ынгылаш манын, художникӓт лиӓш ак кел. Советский власть веремӓштӹжӹ кырык мары халыклан сек кого эксӹкӹм коден, вырсышты (войнашты) халыкнам кӧтӹртӹмжӹ дӓ ясланымыжылан тенге кого «ТАУМ КЕЛЕСЕН». (Кокшы Тӱнымбал вырсышкы лач Кырык Мары район гӹц 16 000 салтак кен дӓ мӹнгешӹжӹ пелӹ нарӹжӹ веле пӧртӹлӹн. «Цикмӓ» журналын пӓлдӹртӹмӹжӹ.)
Шур алыкышты шуды салымаш – тидӹ Пӓшӓ айо ылын. Кок ӓрняштӹ цилӓ халыкын пӓшӓ моштымашыжым, пуры йӓнгжӹм, мыры юкшым, кӓнен- веселӓен моштымыжым – цилӓ ужаш лин. Ти кӹтӹк веремӓ ӹлӹмаш циклышты пишок керӓл ылын. Нима донат шуды ӹштӹм жепӹм вашталташ ак ли, эртен кешӹм мӹнгеш ат пӧртӹл.

4. Тӹнь шукы пӓшӓм вазенӓт, ти шамакым мӹнь рушла шактышы рисуйымы вӓреш кычылтам. Рушла, теве рисуйымы процессӹм «писать» глагол донат анжыкташ лиэш. Мане, вазымы пӓшӓвлӓэт пӹтӓрижок соцреализм йӧн доно вазымы ылыт, тӹ годымок, 1990-шы ивлӓн экспериментвлӓм ӹштӹлӹнӓт, символвлӓм кычылтмашкы ванженӓт. Халык символвлӓм кычылтмет доно мам мӓлӓннӓ келесӹнет ыльы?

Первишӹ годшен халык шукы коммуникативный системым кычылтын: орнаментвлӓм, тӹвӹрлӹ (сӹлнештӓрӹмӹ) хӓдӹрвлӓм (ӹзгӓрвлӓм), тамгавлӓм, фольклор материалвлӓм дӓ весӹвлӓмӓт. Мырывлӓштӹ, легендывлӓштӹ, преданийвлӓштӹ, тыштывлӓштӹ шукы керӓл пӓлӹмӓш, информаци перегӓлтӹн. Пылвуйкымдем гӹц (поколени) гӹц пылвуйкымдемӹш цилӓ семӹнь ванжен миэн, перегӓлтӹн. Тидӹ гӹц пасна сирӹмӓш дон вес официальный тамга системывлӓ функционируенӹт. Тошты пӓлымӓшвлӓ ХХ-шы курымын покшалжы якте вӓк халык лошты кычылталтыныт. Седӹ, кынам мӹнь ӹшке творчествыштем у корным кӹчӓлӓш тӹнгӓлӹнӓм, ти шотышты изи пӓлӹмашвлӓэм керӓл линӹт, экспериментальный этапышты келгӹрӓкӹн ти сферышты капаяш, кӹчӓлаш вӓрештӹн. Научно кӹчӓл лыкмы материалвлӓ пиш ак ситеп, ӹшкӹмӹштӹм учёный маншывлӓ ти областьышты чӹдӹ кӹчӓлӹт, худан капаят. Кӹзӹтшӹ жепӹ н кодшы фольклор-этнографи пайда, сек яжожы годым, коммерческий цель доно веле кычылталтеш, декораци шотеш, концерт дӓ эстрадышты ваштылтымы-сусуэмдӹмӹ годым, эдемвлӓм тошты доно цӱдейӹктӓлӓш. Перегӓлт кодшы тошты пайдам шукы вӓрежок лач профессионльный дӓ творческий пӓшӓзӹвла веле толкы дон кычылт моштат — тенге ӹнде лин шӹнзӹн, молодараквлӓжӹ тошты хӓдӹрвлӓ вӹкӹ анжен, малын нӹнӹ ылыныт ӓль ылыт, акат ынгылеп, кынамжы шижӓлтеш, ынгылашыжат акат цацеп, векӓт утыжым ӹшке вӹкӹштӹ нӓлӓш лӱдӹтрӓк. Аутентичный (тошты семӹнь) исполнени, оригинал семӹнь ӹштӓш цацымаш, исторический реконструкций гишӓн эче шаяжат уке. Тӹ годымок кӹзӹтшӹ искусствышты у кӹчӓлмӓшвлӓ пишок келӹт дӓ тидӹжӹм тоштым пыргедмӓштӓт моаш лиэш.
Этнофутуризм шӱлӹшӓн проектвлӓшты артньыквлӓ (художниквлӓ) дӓ музыкантвлӓ у корным кӹчӓлӹт, тошты вӹдсӹнзӓвлӓ, первиш вик – юквлӓ докы анжалтышыштым шуэнӹт. Мӹнят кугилӓ дӓ тумэрӹш, шолын лӓкшӹ вӹдкӹл докы изи ялгорным монам.

5. 1990-шы ивлӓ годшен 2011-шӹ якте Марй Эл Республикынан Герольдмейстержӹ ылынат. Кырык мары районын символвлӓжӹм, кыдывлӓм халыкна ӹнде ӹшкӹмжӹнеш шотла, тӹнь шанен лыктынат? Тидӹ гишӓн пыйырт шайышталма.

Геральдикыш мӹнь вычыдеок 1997 ин Марий Эл Президентӹн Указшы семӹнь вӓрештӹнӓм. Изиш первирӓкшӹ 1992-93 ивлӓштӹ мары сӓндӓлӹкӹн у символвлӓ ӹштӹмӓ:ш пӓшӓш керӹлтӹнам ылын. Мӹньӹн проектем 1993 ин Мары Элын Кугижӓнӹшӹн герб шотеш пыртымы ылын. Варажы кыце изин-олен герольдмейстер статусыш пыренӓм, профессиональный геральдический художник якте кушкынам, тенге кужы истори тӹнгалӓлтӹн. Кугижӓнӹш символвлӓ гӹц пасна почти цилӓ муниципальный районлан герб дон йолашты (флагышты) мыньӹн кид гӹц лӓктӹнӹт, а районвлӓ логӹц Кырык Мары район сек пӹтӓри ӹшке официальный символвлӓжӹм пыртыш. Эртӹш ин цилӓ сола поселенилӓн техеньок символвлӓм ӹштен кодышым, кынам документвлӓштӹм пингӹдемден пӹтарӓт, вычем. Гербым ӹштӹмӓш пӓшӓштӹ шукы первишӹ историм, туан вел доно кӹлдӓлтшӹ материалым пӓлӹмӓн. Мары халыкын эртӹш курымвлӓжӹм цилӓ семӹнь ланзылымаш, шӹмлӹмӓш пиш керӓл лин. Цилӓ пӓлӹмӓшем ак ситӓт , Геральдика советӹм погышым, кыдым вара Президентӹн Указжы доно пингӹдемдӹмӹ. Пиш ӹжӓл, веремӓ анжыктыш – мары ученыйвлӓ , чиновниквлӓ , тем более, художниквлӓ , ӹшкӹмӹн халыкын тошты цевер пайдажым, историжӹмӓт, географижӹмӓт, флоры дон фауныжымат ак пӓлеп доно иктӹ, дӓ перегӹмӹлӓжӓ т акат чучеп. Ӹнянӹмӹ шоэш, техень ситуаци йӹлерӓк позитивный монгырышкыла вашталтеш.

6. Имештӹ Мары Элын Вуйжы Леонид Маркелов дон Герольдмейстер лошты конфликт ылын. Шанымем доно тӹнь специалист дӓ гражданин семӹнь ӹшке анжалтышетӹм пингӹдӹн келесенӓт. Мӱлӓндӹ вӹлнӹ техень сӓндӓлӹквлӓм пӓленӓ, кыдывлӓ ик гӓнӓ нӓлмӹ кугижӓнӹш символвлӓштӹм курымвлӓ доно вашталтыделыт дӓ вашталташыжат ак шанеп. Маркелов гӹнь, тидӹм, каеш лу и вуй гӹц, ӓнят вӹц и вуй, вес семӹнь келесен, пятилеткы вуй гӹц вашталтылаш йӓмдӹ. Тидӹ гишӓн мам келесет?

Остатка истории: Мары Элын кугижӓнӹш символвлӓжӹм вашталтымы годым Геральдика Согоньын (Советӹн) членвлӓжӹ кым и перви иквӓреш кредӓл пыртымы гербым дӓ йолам, ваштареш юк лыкдеок, кид лӱктӓл выжалевӹ.
Тӱнымбалны вескид сӓндӓлӹквлӓштӹ Кугижӓнӹш дон национальный символвлӓм, исключительный ситуацивлӓштӹ вашталтат, конституционный переворот ӓль сӓндӓлӹкӹн ӹшкевуя кеӓш тӹнгӓлмӹжӹм (независимостьым) пӓлдӹртӹмӹ годым, вес кугижӓнӹш доно ушнымы годым. Мӓмнӓн символвлӓнӓм вашталташ нимахань ӓмӓлжӓт ылде, акситешӹжӹ пиш худа значениӓн символвлӓм халыкланна сӓкен пумы. Республикынан Вуйлатышыжын техень решенижӹ цивилизованный мирӹштӹ лач административный дӓ волюнтаристкий произвол маналтеш, халыкым мыскылымаш акт ылеш. Седӹндонок Руш Элыштыш Геральдика совет федеральный Регистрыш пыртымы шотышты ти символвлӓ гӹц тӧрӧк отказалтын. Жеп шомыкы, халыкын ӹшке символвлӓжӹ мӹнгеш толыт.

7. Туан йӹлмӹнӓ шӱметӹн махань лоцаштӹжы шӹнзӓ?

Туан йӹлмем – шачмы йӹлмӹ, ӓвӓмӹн йӹлмӹжӹ. Туан йӹлмӹ доно кушкынам, тымень лӓктӹнӓм, а варажы ӧрдӹж вӓрвлӓштӹ йӓл гӹц айыртемӓшем пӓлдӹртӹмӹ годым кычылтынам. Кыце маныт, келеш гӹнь ӹшкӹмӹм самоидентифицируялташ, ӹшкӹметӹм шот доно пӓлдӹртӓш туан йӹлмӹм ӓшӹндӓрет, йӹлмӹ эдемӹн ӹшке достоинствыжым анжыктымы годым туан халык лошты веле агыл, ӧрдыжӹштӓ т вурча.

8. Кырык марла остатка гӓна мам лыдынат? Кӱ кырык мары сирӹзӹ-поэтвлӓ логӹц тӹлӓт яратымы ылыт?

Кырык марла чӹдӹрӓк лыдам. Шукердӹ агыл «У сем» журналын остатка ивлӓштӹш номервлӓжӹм анжен лӓктӹм. Молодарак сирӹзӹвлӓ вуйта рушла сирӓт , худан сӓртӹмӹ руш текствлӓ, штампвлӓ , банальный фразывлӓ , руш йӹлмӹ сӓрӓлтӹшвлӓ, ынгылаш лидӹмӹ поэтический образвла вӓрештӹт — тидӹ вуйыш керӹлтӹ.
Тошты мырывлӓн шамакышты веле мелешем вазыт, палӹдым кырык мары поэтвла гӹц келгӹн сирӹшы у сирӹзӹвлӓ эче ак каеп доко, ӓнят ам пӓлӹ веле.

9. Кырык мары культурына дон йӹлмӹнӓм анзыкыла виӓнгдӓш манын махань согоньым пуэн кердӓт?

Халыкнам культуры йӹр погаш манын шукы пӓшӓм ӹштӓш вӓрештеш. Шанымашыштем, ти проблемы гишӓн попаш манын «Кырык Мары районышты этнокультурым виӓнгдӹмӹ концепци» лӹмӓн документӹм йӓмдӹлӹмӓн, кыды халык лошты кымда дӓ керӓл дискуссим понгыжтарен кердеш. Кырык мары халык ик погынымашыштыжы документӹм пингӹдемдӓ дӓ пакыла йори (спец) программывлӓ семӹнь проектвлӓм ӹлӹмӓшӹш пырташ тӹнгӓлеш. Ӓнят Кырык Мары научно-шӹмлӹмӹ дӓ методка Покшалым ӹштӓш? Тидӹ МарНИИЯЛИ-ын ӓль Культуры Министерствын Методика Покшалжын филиалжат лин кердеш. Уке гӹнь цилӓ пӓшӓ любительский кӱкшӹцӹштӹ веле лиэш, кӹзӹтшӹ гань ирсӓ энтузиаствлӓн пулышешӹштӹ веле пакылажат тӹкӹлӓлтеш лиэш. Пӹтӓриш этапыштыжы халыкнан этнокультура Покшал (центр) лишӓшлык, шанымашыштем. Вуйлатышыжат толкан, эрудициӓн, туан йӹлмӹнӓ дон руш йӹлмӹ гӹц пасна вескид йӹлмӹмӓт пӓлӹшӹ специалист лишӓшлык. Ӹнянӹмы шоэш, техень эдемвлаӓт халыкна лошты кӹзӹт кушкын шоныт. Тӹнгжӹм ти ядмашвлӓм ӱлӹц, халык логӹц тӓрвӓтӹмӓн дӓ шанымашвлӓн керӓл ылмыштым Администрацивлӓлӓн да Район депутатвлӓлӓн ынгылдарыман. Тенге ӓнят кырык мары халыкнан йӹлмӹжӓт, культурыжат, ӹлӹмӓш овуцажат перегӓлт кодыт. Тидӹ верц мӓлӓннӓ шалгыман.

Пакылаат пӓшӓэт ашныжы дӓ ышан-шотан шаяэт дӓ согонвлӓэт доно халыкна анзыкы лӓкмет гишӓн пиш кого тау, Измаил.

Интервьюм Валерий Аликов нӓлӹн.

Запись опубликована в рубрике Uncategorized. Добавьте в закладки постоянную ссылку.

Добавить комментарий

Заполните поля или щелкните по значку, чтобы оставить свой комментарий:

Логотип WordPress.com

Для комментария используется ваша учётная запись WordPress.com. Выход /  Изменить )

Google photo

Для комментария используется ваша учётная запись Google. Выход /  Изменить )

Фотография Twitter

Для комментария используется ваша учётная запись Twitter. Выход /  Изменить )

Фотография Facebook

Для комментария используется ваша учётная запись Facebook. Выход /  Изменить )

Connecting to %s