Кышкыла кеет, Марий Эл?

Ти артикльым луатнӹл и перви сирӹмӹ («Цикмӓ», 1998-99/3) гӹнят, актуальный ылмыжым кӹзӹтӓт ямдыде, ӓнят анешлӓ веле. Лыдшы ти материалым ӹнде лаштыкын-лаштыкын электрон версиштӹ лыдын кердеш.

Шанымашвлӓн универсаливлӓ

XXI-шӹ курымын пачылтмы анзыцын «Кышкыла кеет, Марий Эл?» ядмашым, шӹндӹмӓш, лачокшымат, пиш актуальныйла шакта. Толшаш курым ӹлӹмӓш дӓ тӹдӹн виӓнгмӹ гишӓн марынвлӓ гань халыквлӓ веле агыл шаналтат. Таманяр миллион шотан халыквлӓӓт ма нӹнӹм анзылнышты выча, тӹдӹм планируят, анализируят, прогнозвлӓм шӹндӓт. Халыкнан толшаш жепшӹ гишӓн сирӓш манын, тидӹм туан йӹлмӹ, туан культура, халыкнан идентитет дӓ менталитет гӹц пасна ӹштӓш ак ли, седӹндон пӓшӓштӹ тидӹ гишӓн кымдан шая кеӓш тӹнгӓлеш. Тидӹ гӹц пасна историн виӓнгмӹжӹм дӓ кӹзӹтшӹ релитетнӓм шотыш нӓлмӹлӓ. Тӹкӓлмӹ ядмашвлӓ, седӹ интересный ылыт, но лин кердеш, иктӓ-кӱ весӹ вес семӹнь шана. Тенге гӹньӹ яжо веле: ӹшке шанымашвлӓм анзыкы лыкмаш мӓлӓннӓ пиш керӓл ылеш, тидӹ мӓмнӓм демократиӓн ушемкымдемӹм чангаш палша.
Цилӓ жепӹн ӹшке цӹрежӹ, ӹшке шанымаш овуцажы, ӹлӹмӓш вӹкӹ анжалтышвлӓжӹ, моральын критеривлӓжӹ, модыжы улы- тидӹм шанымаш универсали лӹм доно лӹмден кердӹнӓ. Эдемвлӓ шӹренжок ик семӹнь шанат, ӹлӹштӹ нӹнӹ Европышты, Америкӹштӹ ӓль Азиштӹ- нӹнӹн ӹлӹмӓш вӹкӹ анжалтышвлӓштӓт иканьраквлӓ, мораль ядмашвлӓӓт икӹжӓк-иктӹштӹ гӹц когонжок ак айыртемӓлтеп. Шамак толшеш Библиштӹш мораль: ит пушт, ит алталы тӱнымбалныш цилӓ цивилизованный халыквлӓ лошты пӓлӹ ылеш.
Тӱнымбалныш ушемкымдемвлӓ иканьвлӓ агылеп. Нӹнӹм чангымашты халыквлӓ ӹшке рольым мадыт дӓ формывлӓ дон кӧргӹцшӹм ӹшке семӹньӹштӹ чангат, цилӓ халык ушемкымдемӹм формируйымашты ӹшке характержӹм анжыктен дӓ ти пӓшӓм виктӓрен кердеш. Седӹндонат, шанымаш универсаливлӓ иканьрак ылыт гӹнят, нӹнӹ икӹжӓк-иктӹштӹ доно идентичный лин ак кердеп, нӹнӹ халыкын айыртемжӹм со шотыш нӓлӹт дӓ нӓлшӓшлык ылыт. Шамак толшеш, марынвлӓ эртӹш 70 и социализм системӹштӹ ӹленӹт дӓ мӓмнӓн менталитетӹштӹнӓ, шанымаш овуцаштына тидӹ келгӹ кишӓм коден: коллективно шанымаш, инициативыдымы ылмаш, икӹжӓк-иктӹм шотеш пиштӹдӹмӓш, ирӹкӹн шанымаш гӹц лӱдмӓш техень ушемкымдемлӓн характерный ылыт.
Кыце пӓленӓ СССР-шты луатвӹц Республика ылын дӓ тидӹ гӹц пасна 20 нӓрӹ автономиӓн республикӹвлӓ (нӹнӹжӹ гишӓн пиш шоэн веле попымы). Союзный республикывлӓ ӹлӹмӓш овуцашты, культурышты дӓ йӹлмӹвлӓштӹ доно икӹжӓк- иктӹштӹ гӹцӹн пиш когон айыртемӓлтӹнӹт. 1918-20-шы ивлӓн Украина, Ош Россий, Россий Федераци, Покшал Ази дӓ Кавказ Республикӹвлӓм ӹштӹмӹ. Варарак Молдавилӓн (тӹдӹ пӹтӓри автономи статусан Укаринын кӧргӹштӹжӹ ылын) техень статусым пумы. Тӹ жепӹнок Руш Элыштыш халыквлӓлӓн, ти шотышты марынвлӓлӓнӓт автономим пумы. 1939-шӹ ин Сталин дон Риббентропын договор паштек, 1940-шӹ ивлӓн СССР пӹсмӓнвлӓжӹм кымдаэмдӓ, Балти сӓндӓлӹквлӓм оккупируя. Тенге луатвӹц республикӓн дӓ шукы автономи республикӓн Ушем лиэш. Техень кымда территориштӹ, социализм идей шанымаш универсаливлӓ келӹнӹт дӓ нӹнӹм халыквлӓ лошты кымдан шӓренӹт. Тидӹ, шамак толшеш, культурын цилӓ йӓшлӓштӹжӹ раскыдын каеш. Кунстышты тидӹм соцреализм лӹм доно пӓленӓ.

Универсаливлӓм пыдыртымаш

Универсаливлӓм пыдырташ цацымаш со ылын. Ушемкымдем ӹшке кодексвлӓжӹ доно ӹлӓ дӓ ти кодексвлӓм культурыштат кычылташ тергӓ. Кодексвлӓ универсаливлӓшкӹ пырат. Покшал курымвлӓн ӹшке кодексвлӓ ылыныт, социализмӓн ушемкымдемӹштӹ ӹшке кодексвлӓжӹ дӓ кӹзӹтшӹ жепӓт ӹшке кодексвлӓм лыктеш. Ти кодексвлӓ ваштареш шалгымашым культуран призма гач анжалына. Ушемкымдем универасалим, кодексӹм чанген веле шокта, шукыштат агыл тӹдӹм пыдыртышывлӓӓт лӓктӹт. Пыдыртышывлӓ ӹшке манифествлӓштӹм сирен кердӹт, ӓль тӹнг пингӹдемдӹмӹ кодексвлӓлӓн юк лыкде махань-шон йӧнӹм кычылт, протестуят, ум кӹчӓлӹт дӓ пӹсмӓн гӹц лӓктӹн кенештӹ. Техень ситуаци демократиӓн ушемкымдемшӹштӹ раскыдын пӓлдӹрнӓ. СССР-штыш гань ушемкымдемӹштӹ ваштареш шалгышывлӓ, протестуйышывлӓ чӹдӹн веле ылыт. Кугижӓнӹшӹн аппаратшы тидӹ гишӓн шытырланен дӓ махань-шон виӓн институтвлӓм шачыктен (пӹтӓри НКВД ти пӓшӓм царан ӹштен, вара КГБ).
Социализмӹн универсаливлӓжӹ ваштареш интеллигенци, сойток, шалген, кыштыжы активнырак тидӹ ылын, кыштыжы пассивнырак. Мары Элыштат ваштареш шалгымаш ылын, но интеллигенци чӹдӹ ылмы велдӹк тидӹм раскыдын ужаш ак ли. А интеллигенцин вараш генерацижӹ тӹнг идеологилӓн, универсалин тӹнг шанымашлан подчиняйӓлтӹн. Тидӹ кӹзӹт культурыштына шукы хытырымашым тӓрвӓтӓ. Ти хытырымашын тӹнг ядмашыжы: культура идеологилӓн служышашлык ӓль ӹшке корныжы доно, политиквлӓн лозунгвлӓм, йолавлӓм (флагвлӓм) намалшашлык агыл?
Кӹзӹт мары культурышты вес халыквлӓн культурывлӓ ганьок тидӹ гишӓн хытырымаш кеӓ. Тидӹ эчеӓт шанымашвлӓн универсали гишӓн попа. Техень дебатвлӓ актуальный ылыт дӓ халыкнан культурын виӓнгмӹжӹм анжыктат. Тагачшы культурышты кок тӹнг анжалтыш икӹжӓк-иктӹ ваштареш шалгат: тошты генерацин анжалтыш дӓ сӓмӹрӹк, прогрессивно шанышывлӓн анжалтышышты. Лыдшы анзыкы лыкмы «Кышкыла кеет, Мары Эл?» эссе шанымашвлӓжӹ доно у агыл, но тӹкӓлмӹ ядмашвлӓм мары халык доно кӹлдӓш цацымы.
Иӓк-пелӓкӹштӹ коклы икшӹ курым тӹнгӓлӓлтеш. Ма ти курым марынвлӓлӓн канда? Халык семӹнь цымыргалт кодымашым? Йӹлмӹнӓн позицин цаткыдеммӹм, культурынан виӓнгмӹм, марынвлӓ марын ылмына доно шеклӓнӹдӹмӓшӹм ӓль мӹнгешлӓ, халык семӹнь ямаш тӹнгӓлмӓшӹм дӓ мары халыкын дӓ йӹлмӹвлӓнӓн музей экспонатыш сӓрнӓлтмашӹм? Техень ядмашвлӓн рӓдӹм эче паклылаат нӓнгеӓш лиэш, шамак толшеш, Европыштыш дӓ вес вӓрвлӓштӹш цивилизованный дӓ виӓнгшӹ ушемкымдемвлӓштӹ тӹнг ядмаш- эдем, тӹдӹн индивидуальностьшы, экологи, информацивлӓм вашталтылмаш, электроникӹн дӓ техникӹн виӓнгмӹжӹ, кыце тидӹм эдемлӓн ӹлӓшӹжӹ куштылгырак лижӹ манын пользы доно кычылтмаш- техень ядмашвлӓ шӹренжок анзыкы лӓктӹт. Европым анжалаш гӹньӹ, кӹзӹт тӹштӹш халыквлӓн ӹлӹмӹ овуца коктеш шелӓлтеш. Иктӹжӹ- яжо виӓнгшӹ технологиӓн, яжо ӹлӹмӓшӓн, эдемвлӓм шотеш пиштӹмӓн ушемкымдем, кышты эдемвлӓ гармоним кӹчӓлӹт дӓ комфорт доно ӹлӓт. Ти ушемкымдемӹм постмодернизм жепӓш ушемкымдем манын кердӹнӓ. Вес ӹлӹмӓш овуца- постсоветский жепӓш, кышты цилӓ, мам пӹтӓриш ушемкымдем гишӓн сирӹмӹ, амбивалетно, вуйстык анжаш лиэш дӓ стабильностьын уке ылмашыжы тӹштӹ цаклалтеш. Ти кок ушемкымдем лошты пӹсмӓнӹм ӹштӓш гӹньӹ, тидӹм пиш конкретно ӹштӓш лиэш. Ти шотышты кӹзӹт цилӓ молнамшы соцсӓндӓлӹк кокшы ушемкымдемвлӓш пырат манаш ак ли. Шамак толшеш, Венгрим, Чехим, Польшым, Словеним, Эстоним, Латвим дӓ Литвам тӹштӹш ӹлӹмӓшӹн, экономикӹн дӓ культурын виӓнгмӹштӹм шотыш нӓлмӹкӹ, пӹтӓриш ушемкымдемвлӓн группыш пырташ лиэш. Нӹнӹм соцсӓндӓлӹк шот гӹц лыктын шумыкы, тӹнӓм кокшы ушемкымдемвлӓэш тӹ сӓндӓлӹквлӓ кодыт, кышты тӹнг религи православи ылеш: Болгари, Серби, Румыни, Молдова, Украина, Ош Россий, Россий. Марий Эл Российӹн ик лаштыкшы ылеш, седӹндоно ядмашнам пачаш манын конкретныжок тидӹ гишӓн шая кеӓш тӹнгӓлеш.

Марий Элын кок культурыжы. Проблемӹвлӓ дон ядмашвлӓ

Марий Элӹн кок тӹнг культура гишӓн дӓ кыце нӹнӹ икӹжӓк-иктьштӹм ынгылат, тидӹ гишӓн ӹшке шанымашвлӓм пӓлдӹртӹмӹ шоэш. Кок культура манын, ти артикльӹштӹ мары дӓ руш культура гишӓн шая кеӓш тӹнгӓлеш. Пӹтӓриок нӹнӹ лоштыш отношенивлӓ гишӓн пӓлдӹртенӓ. Кыце ти кок культура икӹжӓк-иктӹштӹ вӹкӹ анжат дӓ кыце нӹнӹ ӹлӓт?
Марий Эл де юро марынвлӓн кугижӓнӹш ылеш, кышты марынвлӓ тӹнг вӓрвлӓм, кыце политикӹштӹ, тенгеок культурыштат йӓшнӹшӓшлык ылыт. Тидӹ закон семӹнь. Ти шотышты марынвлӓн кугижӓнӹш мары йӹлмӹвлӓмӓт ӹшӹклӹшӓшлык, тӹдӹн кычылтмы сферӹвлӓм шӓрӹшӓшлык, пропагандируйышашлык, книгӓвлӓм, газетвлӓм, журналвлӓм лыкташ манын йӧнвлӓм мошашлык дӓ тидӹ цилӓ юридический негӹцӓн лишӓшлык.
Кӹзӹт Марий Элӹштӹ кыце прессӹштӹ, тенгеок эдемвлӓ лоштат йӹлмӹвлӓ гишӓн дискуссивлӓ шӹренок кеӓт, но цаклалтеш, марынвлӓн ик анжалтыш, рушынвлӓн- весӹ. Кок монгыржат махань-шон аргументвлӓм анзыкы лыктыт дӓ «мӓ тӧр ылына» манын, шанат. Марла прессӹн йӹлмӹ ядмашвлӓ гишӓн сирӹмӹжӹ изиш кӱшнӹрӓк пӓлдӹртӹмӹ сӹнӓн ылеш- мары йӹлмӹн статусыжы кӱшнӹрӓк лишӓшлык дӓ тӹдӹн кычылтмы сферӹжӓт кымдаэмшӓшлык. Рушынвлӓ, мӹнгешлӓ, Российӹштӹ руш йӹлмӹн рольжым когоэш шотлат дӓ тӹдӹм веле тыменяш келмӹ гишӓн пӓлдӹртӓт. Анжалаш гӹньӹ, кок монгырге, кыце марынвлӓ тенгеок Марий Элӹн рушынвлӓ ӹшке семӹньӹштӹ тӧр ылыт. Но вӹлецӹн анжалаш гӹньӹ веле тенге. Шанымашвлӓн кӧргӹвлӓштӹм анжалмыкы иктӹм цаклаш лиэш: марынвлӓ, мам ит попы, руш культурым шотеш пиштӓт гӹньӹ (кынамжы уты дон тидӹм ӹштӓт), рушынвлӓжӹ марынвлӓ вӹкӹ кӹзӹтӓт эче нерӹм лӱктен анжат. Ти шотышты ик ядмаш шачеш: кышты ӹне тӹнӓм эдемвлӓм шотеш пиштӹмӓш? Кышты гуманизм, кышты рушынвлӓн вес халыквлӓм шотеш пиштӹмӓшӹштӹ, кыды гишӓн шукы руш сирӹзӹ сирен? Эче вес ядмаш- кыце Марий Эл яжо кугижӓнӹшӹм чанген кердеш, кынам кӧргӹштӹш ик халык весӹжӹм шотеш ак пиштӹ? Ӹшке кӧргӹштӹш халыквлӓжӹм Россий шотеш ак пиштӹ гӹньӹ, кыце тӹнӓм тӹдӹ ял вӹкӹжӹ шагалеш дӓ виӓнгӓш тӹнгӓлеш?
(Пакыла лиэш)

Валерий Аликов

Запись опубликована в рубрике Uncategorized. Добавьте в закладки постоянную ссылку.

Добавить комментарий

Заполните поля или щелкните по значку, чтобы оставить свой комментарий:

Логотип WordPress.com

Для комментария используется ваша учётная запись WordPress.com. Выход /  Изменить )

Google photo

Для комментария используется ваша учётная запись Google. Выход /  Изменить )

Фотография Twitter

Для комментария используется ваша учётная запись Twitter. Выход /  Изменить )

Фотография Facebook

Для комментария используется ваша учётная запись Facebook. Выход /  Изменить )

Connecting to %s