Кырык мары поэзи вашталтмашвлӓм выча

Техень ядмашым тӓрвӓтӹмӓш, попашат уке, лыдшым ӧрӹктӓрен кердеш. Махань эче вашталтмашвлӓ гишӓн сирӹмӹлӓ, кынам кырык марла кӓндӓкшлу (ӹнде шу:дӹ) и нӓрӹ лыдышвлӓм сиренӓ? Кӹзӹт якте поэтвлӓнӓ таманяр тӹжем лыдышым сиренӹт, кыдыжы нӹнӹ халык лошты кымдан шӓрлен кенӹт дӓ кыдыжы сирӹмӹ паштек тӧрӧк курымеш мондалтыныт. Ӹнде мам вара эче вашталташыжы?
Тенге гӹнят, шергӓкӓн лыдшы, туан поэзиштӹнӓ пиш шукым вашталташ лиэш дӓ вашталташат келеш. Но седӹ, трӱкок тидӹм ӹштен шӹндӓш ак ли. Тидӹм ӹштӓш манын рокым йӓмдӹлӓш келеш, пӹтӓриок халыкнан культурына, йӹлмӹнӓ вӹкӹ анжалтышыжым вашталтымыла, вара церотышты поэтвлӓн дӓ лыдшывлӓн эстетика анжалтышыштым. (Эстетика анжалтыш ти пӓшӓштӹ лач эстетикӹм веле агыл тӹкӓлеш, тӹшкӹ тенгеок эдемӹн философи, кунст дӓ этика анжалтышвлӓӓт пыртымы ылыт). Тидӹм ӹштен кердӹнӓ гӹньӹ, поэзинӓӓт рӱжок вес корны доно кеӓш тӹнгӓлеш, тӹдӹ докы интересӹмӓт шукынок лыктын кердӹт лиэш, а тидӹжӹ поэтвлӓлӓннӓ сек кого сусу дӓ кымылым кузыктымаш лиэш. Тенге мӓ нӹнӹн пӓшӓштӹ туан халыкланна керӓл ылмым анжыктенӓ. Поэзинӓм ма шотышты вашталташ келеш, тидӹ гишӓн ти пӓшӓштӹ шая кеӓш тӹнгӓлеш.

Традицивлӓ дон у корнывлӓ

Ти ядмашым ынгылдараш манын изи экскурсым историш ӹштӓлӓлӹнӓ. Кырык марла пӹтӓриш лыдышвлӓм XVIII-шӹ курымын Кокшы Кӹтьӹри Кугижӓн Казаньыш толмы лӹмешӹжӹ сирӹмӹ ылыт. Нӹнӹ одыла шактат. Вара кырык марла сирӹмӓш ак практикуялт, лыдшывлӓ тӹ жепӹн чӹдӹн ылыныт, а сирӹшӹвлӓжӹм ик кидӹштӹш парнявлӓ доно шотлен лыкташ лиэш ылын. XIX-шӹ курымын кырык марла махань-шон букварьвлӓ лӓктӹт дӓ тӹштӹ шӹренжок кӹтӹк лыдышвлӓӓт ылыныт, кыдывлӓм руш йӹлмӹ гӹц сӓрӹмӹ ылын. 1910-шы ивлӓн сирӓш тӹнгӓлшӹ кырык мары поэтвлӓнӓ, ти шотышты, пӹтӓриок Никон Игнатьевӹн лӹмжӹм пӓлдӹртен кердӹнӓ, руш поэтвлӓн пӓшӓвлӓштӹм образец семӹнь кычылтыныт. Дӓ шӹренжок романтизм дӓ реализм йӧн доно сирӹшӹ поэтвлӓн (А. Пушкин. Н. Некрасов, И. С. Никитин) лыдышвлӓштӹ кыце идейно, тенгеок структурышты дӓ тематика донат лишӹл ылыт. Ти кым поэт лыдышвлӓштӹм сирӹмӹ годым рифмӹм дӓ ритмӹм со шотеш нӓлӹнӹт. Лӹмӹнок, поэтвлӓнӓ Некрасовым шотеш пиштенӹт. Вес семӹньжӹ линжӓт кердде: хресӓнь логӹц лӓкшӹ поэтвлӓ хресӓнь эдем гишӓн сирӹшӹ поэтӹм яратенӹт дӓ тӹдӹн методвлӓжӹм ӹшке творчествыштыштат кычылтыныт. А А. Пушкинжӹм пӹтӓриш поэтвлӓнӓ тӹдӹ Руш император ваштареш чӹдӹ агыл пӓшӓм сиренӓт, яратенӹт. А лачокла творчествыжым нӹнӹ ынгылен шоктенӹт вӓл? Шанымем доно уке. Вет Пушкинӹм шӹмлӹмӓш кӹзӹт якте пиш шукы корны доно кен. Сек интересный шӹмлӹмӓшвлӓ- тидӹ семиотикӹн анжалтыш доно шӹмлӹмӹ пӓшӓвлӓ. А семиотика гишӓн 80 и перви шаяжат ылде, лач «тошты- у» антитеза поэзиштӹнӓ кымда вӓрӹм йӓшнен ылын. Тидӹ гӹц пасна, Пушкин гӹц ӹнде «йымы гань» поэтӹм шукынжок ӹштӹнештӹ. Но эдем семӹнь ӹлӹмӓшӹштӹжӹ тӹдӹ пишок нержӹм шыпшедӹшӹ ылын.
Пӹтӓриш кырык мары поэтвлӓ рушла цилӓн лыдын мыштенӹт дӓ тенге гӹнят, шижӓлтеш руш сӹлнӹшаяшты ма лиӓлтӹн, тӹдӹн паштек когонжок тӹшлӓш цацыделыт. Тенге мӓмнӓн поэтвлӓлӓннӓ ХХ-шы курымын руш сӹлнӹшаяшты махань йогымашвлӓ ылыныт, тидӹ нӹнӹм интересуйыде. Тидӹ гӹц пасна нӹнӹн философи анжалтышышты хресӓнь эдемӹн анжалтыш доно чангалтын дӓ тӱнымбал дӓ руш культурышты ма у лиӓлтӹн, тӹдӹм йӓлӹнеш шотленӹт. Тенге марынвлӓ доно веле агыл лиӓлтӹн, техень ситуаци руш хресӓнь эдемвлӓ лоштат ылын. Вет хресӓнь эдем, вообщежок цилӓ ма йӹрвӓш у лиӓлтеш, тӹдӹ вӹкӹ консерватор семӹнь, ӹнянӹде анжа. Тенге мӓмнӓн культурына дӓ сӹлнӹшаяна гӹц символизм, модернизм, у романтизм дӓ вес мол «модный» кӹтӹк жепеш веле шачшы ӓль кужы курымвлӓ доно шыпшылтшы йогымашвлӓ ӧрдӹжеш кодыныт. Шамак толшеш, модернизм шукы сӹлнӹшаяшток кӹзӹтӓт пӹтӹде, тӹдӹ ӹшке формывлӓжӹм вашталтыл, кӹзӹтӓт виӓнгеш.
Но кырык мары поэтвлӓн (ти шотышты мӓмнӓн яжо тӓнгвлӓнӓ, алык марынвлӓӓт айыртемӓлтделыт) шӱмӹштӹлӓн, лыдышвлӓм сирӹмӓштӹ, лач романтизм дон реализмӹн методышты веле лишӹл ылын. Поэзиштӹнӓ ти метод 1990-шы ивлӓ якте тӹнг вӓрӹм йӓшнен: лыдышвлӓ рифман ылыт, чак сирен шӹндӹмӹ шаявлӓ, идейӹ ик монгыран дӓ лыдышышты идейӹм яргатан анзыкы лыкташ манын, поэтвлӓ мам вӓл шанен лыкделыт? Тенге сирӹмемӹм поэтвлӓнӓ ӹнжӹштӹ йӓтлеп. Тидӹ факт, кышец ытлалташ ак ли. Тидӹ мӓмнӓн сӹлнӹшаянан имиджшӹ, шӹргӹжӹ ылеш. А поэзинӓ интересный ӓль агыл, утла тӹнг идеологилӓн служышы ӓль протестуйышы, тӹдӹм лыдмы шоэш ӓль ак шо- тидӹ гишӓн шая ак ке.
Мам тидӹн доно келесӹмӹ шоэш? Шанымем доно поэзинӓм уэмдӓшӓт жеп толын, со ик корны доно кеен, тӹдӹ янгылен шон. Пӹтӓртӹш жепӓш лыдышвлӓм анжалаш гӹньӹ, поэзинӓн ик вӓрӹштӹ шалгымыжы шижӓлтеш, но тенге келесӹмӹ утла туран суйымы гань шакта. Тенге гӹнят, тӹштӹ махань-шон яжо процессвлӓ кеӓт, у лыдышвлӓ, у йӧнӓнвлӓ, у семӓнвлӓ, у форманвлӓ, у тематиканвлӓ сирӓлтӹт дӓ у дӓ сӓмӹрӹк лӹмвлӓ со анзыкы лӓктӹн миӓт. Вот теве тиштӹ и ылеш — мӓмнӓн шанымашнан пӹрцӹжӹ. Толшаш жепӹн кырык мары сӹлнӹшаянам кымда ӓнгӹрлӓ йогышым ӱжмӹ шоэш: виӓнӹм, шукы цӹреӓнӹм, шукы лӹмӓнӹм, шукы иготан дӓ тӹрлӹ анжалтышан авторвлӓ тӹдӹм виӓнгдӹштӹ, яжо виӓн дӓ шотан критиквлӓ тӹдӹлӓн корным ажед шалгышты. Тӹнӓм, попашат уке, туан сӹлнӹшаяна халыкнан тӹгӹржӹ лин кердеш. Тидӹм ӹштӓш манын, пӹтӓриок сирӹзӹвлӓлӓн икӹжӓк-иктӹнӓм шотеш пиштӓш тыменяш келеш дӓ лач мӹньӹ веле туан сӹлньшаянам виӓнгден кердӓм, техень шанымашвлӓ ӧрдӹжӹштӹ лишӓшлык ылыт.
«Жерӓ» газетӹн ик номерӹштӹжӹ поэт И. Лобанов кӹзӹт жепӹн туан сӹлнӹшаянам виӓнгдӹмӓштӹ профессионал сирӹзӹвлӓн рольышты гишӓн сирӓ. Попашат уке, кырык марынвлӓ логӹц кыце шукырак профессионал сирӹзӹ лиэш гӹнь яжо веле . Но шанымаштем сӹлнӹшаянам лач профессионалвлӓ веле агыл (шаяжы, тӧржӹмок гӹньӹ. Сирӹзӹвлӓн Ушем членвлӓ гишӓн кеӓ, а профессионалвлӓ гишӓн агыл) виӓнгдӓт, тӹдӹн тӹнг вижӹ сойток рӓдовой сирӹзӹвлӓ дӓ поэтвлӓ ылыт. Ядмашым «профессионал» дӓ «профессиоанл агыл» анжалтыш доно шӹндӹмӓш вес сирӹзӹвлӓн кымылым валтен кердеш. Ти шотышты вескид сӓндӓлӹквлӓштӹш примервлӓм кандаш лиэш, кышты нигынамат сирӹзӹ гӹц «профессионал» ӓль «профессионал агыл» ылмым ак ядеп. Сирӹзӹ яжон сирӓ гӹньӹ, яжо пӓшӓ кыце пӹтӓришӹн, тенгеок кокшын пын лӹвецӹнӓт лӓктӹн кердеш. Сирӹзӹн мастарлыкшым критиквлӓ дон лыдшывлӓ суйышашлык ылыт, вес сирӹзӹ агыл. Сирӓш лиэш шукым, пиш шукым, но охырым, дӓ сирӓш лиэш чӹдӹм дӓ кымылыш вацшы пӓшӓвлӓм. Ти шотышты француз поэт Рембо Артӱр (Rimbaud Arthur, 1854-1891) ӓшӹндӓрӓлмӹ шоэш. Ти поэт лач кок лыдыш книгӓм веле лыктын, но француз дӓ тӱнымбал сӹлньшаяэш тӹдӹн лӹмжӹ курымеш кодын.

Поэзи дон критика

Кырык мары сӹлнӹшаяшты крнтика уке ганьок, манаш лиэш. Поэтвлӓ ылыт, но ик критикӓт уке. Сӹлнӹшаяшты критика пиш кого рольым мадеш. Критиквлӓн анжалтышвлӓштӹ пиш кымда лишӓшлык ылыт, а поэтӹн ик яратымы темӹжӹ веле лин кердеш. Критик тӹрлӹ анжалтышан дӓ пӹтӓриок обьективный лишӓшлык. Тӹдӹ иктӓ поэтӹн лыдыш книгӓжӹм ланзыла гӹньӹ, поэт доно тӓнг ылмыжым ӧрдӹжеш кодышашлык дӓ тӧр анализӹм, тӧр ланзылымашым ӹштӹшӓшлык. Тидӹ лыдшывлӓлӓнӓт пиш керӓл, тенге нӹнӹ иктӓ-махань у пӓшӓ гишӓн специалистӹн анжалтышыжы гач пӓлен нӓлӹт. Тенге гӹнят, лыдшат поэтӹн пӓшӓжӹм ӹшке ӓклен мыштышашлык. Тӹдӹнӓт ӹшке тотшы, ӹшке мненижӹ лишӓшлык. Критикӹм анжалаш гӹньӹ, кӹзӹтшӹ сӹлнӹшаяштына техень ситуаци каеш: критика артикльвлӓм поэтвлӓ ӹшке сирӓт, критиквлӓ уке ылытат, сирӹзӹ ӹшке ӹшке пӓшӓвлӓжӹ гишӓн вӓк сирӓ дӓ пиш ӹжӓл, шӹренжок техень пӓшӓвлӓ обьективность гӹц пиш мӹндӹрнӹ ылыт. Но кӹзӹтшӹ жепӓш дӓ интересный поэзим ӹштӹненӓ гӹньӹ, сӹлнӹшая критикӹн методвлӓм пӓлӹшӓшлык ылына, тӹнӓм критикӹнӓӓт конструктивный дӓ реалитетӹм шотыш нӓлшӹ лиэш.

Поэт дон лыдшывлӓ

Кырык мары лыдшывлӓ кок сӹлнӹшаям, кырык мары дӓ рушыным тӓнгӓштӓрен кердӹнӓ дӓ махань-шон айыртемвлӓм цакленӓ. Южгынамжы кырык марла сирӹмӹ лыдышвлӓм лыдаш нелӹ манмы юквлӓ шактат. (Тӧрӹм келесӓш гӹньӹ, мам ит попы, шӹренжок рушла сирӹмӹ лыдышвлӓмӓт лыдаш куштылгыжок агыл, лӹмӹнок нӹнӹ келгӹ шанымашан дӓ интеллектуальныйвлӓ ылыт гӹньӹ). Вес халыквлӓн поэзивлӓ донат техеньок ситуаци. Цилӓ лыдышын ӹшке адресатшы улы, цилӓ поэтӹн ӹшке аудиторижӹ, ӹшке лыдшывлӓжӹ. Сирӹмӹ годым халык докы лишӹл лиӓш цацет гӹнят, цилӓлӓн ярал лиӓш ак ли. Улы техень аудитори, кыды иктӓ поэтӹн лыдышвлӓжӹм яратен лыдеш дӓ улы техень лыдшывлӓ, кыдывлӓлӓн тӹ поэток, лин кердеш, воксеокат пӓлӹдӹмӹ ылеш. Ти шотышты лыдшывлӓн эстетический анжалтыш дон сӹлнӹшая тот кого рольым мадыт. Дӓ седӹ, поэтӹн эстетика дон тотшы творчествыштыжы изи агыл вӓрӹм йӓшнӓт.

(Ти пӓшӓм 1998-шӹ ин сирӹмӹ)

Запись опубликована в рубрике Uncategorized. Добавьте в закладки постоянную ссылку.

4 отзыва на “Кырык мары поэзи вашталтмашвлӓм выча

  1. Gennady Smirnov:

    Журналда пиш керӓл ылеш. Цилӓ яжо гӹньӓт ик тумайымашым тӓлӓндӓ сирен колтем.
    Кырык мары первиш (классик) поэтвлӓн лыдышвлӓм кӹзӹтжӹ моаш ак ли. Интернетӹштӓт уке ганьок. Тӓмдӓн журналдӓ тидӹм тӧрлен кердеш гӹнь пиш кого таум шукын келесӓт сӓй. Мӹньжӹ ик кок-кым и «Кыткы сӱӓнӹм» кӹчӓлӓм. Кого тау палшалтедӓ гӹнь.

  2. Tsikma:

    Пуры кечӹ шотеш пиштӹмӹ Gennady Smirnov. Туан сӹлнӹшаян классиквлӓжӹ докы интересдӓ улы гӹнь пиш яжо. Ядмашдам шӹмлен лӓктӓм. Векӓт, библиотекӹштем «Кыткы сӱӓн» улы. Палшен пуаш цацем. Пурым шанен «Цикмӓн» редакторжы.

  3. Gennady Smirnov:

    Пиш кого тау, шотеш пиштӹмӹ редактор! Тумайымем семӹнь лыдышвлӓн сканвлӓм сайтдӓэш пиштен кодедӓ гӹнь мӓжӹ цилӓн download кердӹнӓ.

  4. Йоласал:

    Кыце ти лыдышым ынгыледӓ? Махань ассоциацивлӓ вуйыштыда шачыт?

    Ти лыдышым поэтесса Е. Савельева сирен.

    Шӹргӹштӹ ашкедам
    ӱштӹ шӹжӹшӹ мардежвлӓ семеш,
    тӓрвӓнӓ йӓнгем
    сарем шӹцшӹ ӹлӹшташвлӓ ганьы,
    кынам ӓшындӓрем эртӹшӹ жепӹн
    первишӹ корнывлӓм,
    выльгыжалтеш сагашты,
    но кӹрӹнжок ак вац.
    …Шиэш молнамшыла вӹршӓрем.
    Мӹнят вет мардеж ваштареш виӓнжок ам ыл.
    Но цила сӹнгӓш кымыл шачеш,
    кынам ылат туан да яратымы сирӹштет,
    кынам йӹр тинӓрӹ шукы
    пуры корнышкы лакшӹ эдем,
    мулӓндӹ рӹпшӓ дӓ перегӓ мӓмнӓм
    ӹшке тӹрдӹмӹ шипкӓштӹжӹ.

Добавить комментарий

Заполните поля или щелкните по значку, чтобы оставить свой комментарий:

Логотип WordPress.com

Для комментария используется ваша учётная запись WordPress.com. Выход /  Изменить )

Google photo

Для комментария используется ваша учётная запись Google. Выход /  Изменить )

Фотография Twitter

Для комментария используется ваша учётная запись Twitter. Выход /  Изменить )

Фотография Facebook

Для комментария используется ваша учётная запись Facebook. Выход /  Изменить )

Connecting to %s