Кок йӹлмӹлӓ попен мыштымашын лӱдышлӓ монгыржы

Кок йӹлмӹлӓ попен мыштымашын лӱдышлӓ монгыржы

РЕЭТ КААСИК

Индивидуумын дӓ халыкын кок йӹлмӹлӓ попен мыштымаш — тидӹ икток агыл. Кок йӹлмӹлӓ попен мыштымашым пӹтӓришӹ доно мӹньӹ кӹлдем. Кокшы доно тидӹм кӹлдӓш гӹньӹ, тӹнӓм халыкын дӓ йӹлмӹн колымышты гишӓн попапш лиэш, лач тидӹ гишӓнжӹ гӹньӹ, шоэн веле попат, кынамжы ти шанымашыжымат шӹлтӓт, вӓк.
Йӹлмӹ тӹнӓм веле перегӓлт кодын кердеш, кынам кугижӓнӹш цилӓ шотышты тидӹм ӹшӹклӓш тӹнгӓлеш. «Административно виктӓрӹмӹ кок йӹлмӹлӓ попен мыштымашын политический цельжӹ доминируйышы йӹлмӹшкӹ тӹкӹлӓлтшӹ ик йӹлмӹлӓ попен мыштымаш»- сирӓ Мати Хинт. Тидӹм ужаш манын, нимахань кымда шӹмлӹмӓшвлӓм эртӓрӓш ак кел, тидӹ тенгелӓок и лиэш. Доминируйышы йӹлмӹ тӹ йӹлмӹ ылеш, кыдын доно кугижӓнӹшӹштӹ попаш цацат. Мати Хинт примервлӓм демократиӓн дӓ тоталитаризмӓн сӓндӓлӹквлӓ гӹц канда. Шанымемжӹ доно икток: лижӹ йӹлмӹм вашталтымаш командывлӓ доно ӓль добровольно.
Чӹдӹ шотан халыквлӓн йӹлмӹвлӓн ассимиляцим анжалаш гӹньӹ, тиштӹ кок йиш ситуацим ужаш лиэш. Шамаклан кок кого кугижӓнӹшӹм: Ушымы Штатвлӓ дон Совет Ушемӹм нӓлӹнӓ. Совет Ушем со Америка монгырышкыла анжен. «Америкым поктен шоаш дӓ эртӓш»- пропагандын сек тӹнг лозунгжы ылын. Тенгеок йӹлмӹ политика шотыштат шӹренжок тӹшец примервлӓм нӓлмӹ, шамак толшеш, кыце англ йӹлмӹ сӓндӓлӹк мычкы кычылталтеш. Но Америкӹштӹ ӹлӹшӹ халыквлӓн йӹлмӹштӹ шачмы сӓндӓлӹкӹштӹштӹ ӹлӓ! Тӹ сӓндӓлӹквлӓштӹ, кышец нӹнӹ лӓктӹт кенӹт дӓ Америкӹш толыныт. Суомиштӹш шведвлӓн йӹлмӹштӹ Суомиштӹ кола гӹньӹ, тидӹ швед йӹлмӹн колымыжым ак анжыкты, тӹшкевек, кышкевек Швеци ӹшке кугижӓнӹш семӹшь ӹлӓ лиэш. Эстоништӹш рушынвлӓн прававлӓштӹм ял лӹвӓкӹ ташкен шумы гӹнь (кыце нӹнӹ ӹшке попат) тидӹ эче руш йӹлмӹн дӓ культурын яммыштым ак анжыкты. Вет Россий сойток кодеш.
Вес сӓндӓлӹкӹш ӹлӓш ванжышы эдем туан йӹлмӹлӓ школышты тымень ак керд гӹньӹ, индивидуум кӱкшӹщӹштӹ тидӹ, седӹ, яжо агыл, но туан сӓндӓлӹкӹштӹжӹ ти йӹлмӹлӓ кыце тӹнгӓлтӹш, тенгеок кӱшӹл школвлӓштӹ тыменяш лиэш. Тенге ти йӹлмӹн пайдажы туан сӓндӓлӹкӹштӹжӹ перегӓлтӹт, дӓ индивидуумын йӹлмӹжӹм ямдымыжы ак шо гӹньӹ, тӹдӹ туан йӹлмӹлӓ попынежӹ гӹньӹ, туан сӓндӓлӹкӹшкӹжӹ пӧртӹл кердеш. Мӹнгеш толаш корны уке гӹньӹ!? Шамак толшеш политикӹн ӓмӓл доно. Тӹнӓм Швециштӹш эстонвлӓ доно ма лиӓлтеш, тенге лиӓлт кердеш. Швециштӹ эстон йӹлмӹм пиш активно тымдымы гӹнят, эстонвлӓн кымшы пылвуйкымдем (поколени) шведӓнгӹн, сӓмӹрӹквлӓ чӹдӹрӓк дӓ чӹдӹрӓк ӹшке йӹлмӹлӓ попат. Халык кӱкшӹцӹш анжалаш гӹньӹ, кок йӹлмӹлӓ активно попен мыштымаш ик йӹлмӹм колымаш докы нӓнгеӓ, тидӹ ик ӓль кок пылвуйкымдем веле шыпшылтеш- варажы халык йӹлмӹм вашталтен кердеш.

Кышты шачмы мӱлӓндет?

Кынам ик йӹлмӹ вес йӹлмӹвлӓ гӹц ӹшкӹмжӹм яжоракеш шотла, техень ситуацим нормальныеш шотлаш ак ли дӓ тидӹ вӹкӹ ладнан анжышашлык ана ыл. Лач тенге Совет Ушемӹштӹ лиӓлтӹн. Шамак толшеш. Совет Ушемӹштӹш тадарвлӓ дон немӹцвлӓ ӹшке йӹлмӹштӹ дӓ правашты верц шалгат. Дӓ нӹнӹ мадын колтат гӹньӹ, тӹнӓм тадар йӹлмӹ дон халык ямыт лиэш. Совет Ушемӹштӹш немӹцвлӓ активно Германишкӹ ӹлӓш ванжат, Совет Ушемӹн еврейвлӓ Израильӹшкӹ кеӓт. Тидӹм экономика доно веле агыл кӹлдӹмӹлӓ, нӹнӹ халык семӹнь перегӓлт коднештӹ. Ну, кышкы вес халыквлӓлӓн ӹлӓш ванжаш: марынвлӓлӓн, тадарвлӓлӓн, мордвавлӓлӓн, удмуртвлӓлӓн, якутвлӓлӓн дӓ весӹвлӓлӓн, кыдывлӓ ӹшке йӹлмӹштӹш, культурыштым, идентитетӹштӹм переген кодынештӹ? Кышкы Испаништӹш басквлӓ дон каталонвлӓ кен кердӹт, кышкы Америкӹн индеецвлӓ? Кышкы курдвлӓ ӹлӓш ванжат? Кышты нӹнӹн туан мӱлӓндӹштӹ, кышкы доминируйышы йӹллмӹ гӹц нӹнӹ шӹллӹн кердӹт дӓ лач туан йӹлмӹлӓ веле попаш тӹнгӓлӹт?
Эстонвлӓнӓт лач ик Эстони веле улы. Пиш ӹжӓл, но совет жепӹн мӓмнӓн йӹлмӹлӓннӓ ӹлен лӓктӓшӹжӹ нимахань гаранти уке ылын. Совет сӓндӓлӹк ӹшке халыквлӓлӓнжӹ нимахань гарантим пуэн ак керд, тидӹм мӓ Украинӹштӹ, Ош Российӹштӹ дӓ Молдовашты ужына- ти сӓндӓлӹквлӓштӹ туан йӹлмӹн рольжы пишок ӱлнӹ дӓ тӹдӹн статусыжы тадар ӓль мары йӹлмӹвлӓн статус ганьок ылеш. Техень ситуациштӹ ӹнде Эстонин кым пайыштыш ик пайжы ылеш. Эстонин вӹц кого халажы гӹц кымытыштыжы руш йӹлмӹм пӓлӹде ӹлен лӓктӓш ак ли. Ти халавлӓ Нарва, Кохта-Йӓрве дӓ Таллинн ылыт. Кынам лӓкӹрвлӓ, пӹркӓишквлӓ, банкыштыш пӓшӓзӹвлӓ дӓ хала чиновниквлӓ эстонла попен ак мыштеп, техень халавлӓштӹ эстонла попен, ӹлен ат лӓк. Мӓмнӓн мӱлӓндӹшкӹнӓ толшывлӓлӓн эстон йӹлмӹ когонжок ӓкӓн агыл, седӹндоно нӹнӹ гӹц йӹлмӹнӓм тыменяш тӹнгӓлмӹм вычаш эче ак ли. Тидӹ доминируйышы йӹлмӹ ваштареш кредӓлмӓшӹм шачыкта. Ти кредӓлмӓш Бельгиштьш ӓль Канадыштыш ганьы агыл, тидӹ политика доно кӹлдӓлтеш. Совет Ушемӹн анжалтыш доно кугижӓнӹш Совет Ушем ылеш дӓ эстонвлӓ ти кугижӓнӹшӹштӹ чӹдӹ шотан (нацменьшинство, миноритет) ылыт, кыдылан мам ӹштӓш келеш, лиэш дӓ махань праважы тӹдӹн улы, тидӹ мӹндӹр вӓр гӹщ увертӓрӓлтеш. Эстонвлӓн анжалтыш доно Эстони кугижӓнӹш ылеш дӓ рушынвлӓ тӹдӹн чӹдӹ шотан халыкшы ылыт.
Йӹлмӹ ядмаш Эстонин кӧргӹштӹш политика ядмаш веле агыл, ти ядмашышты Эстони дон Совет сӓндӓлӹк лошты политика хытырымаш лишӓшлык. Тидӹ Давид дон Голядь лоштыш хытырымашым ӓшӹшдӓрӹктен кердеш, но ӹнянем, тидӹм ӹштӹмӹлӓ. Эстонин позицижӹ льыскыдыжок агыл. Эстоништӹ туан йӹлмӓн университет, шӹнцӹмӓш (наука), культура, ушемкымдем улы. Эстонла попышывлӓн шот миллион нӓрӹ гӹнят, йӹлмӹ шукы сферӹштӹ кычылталтеш дӓ тӹдӹн тӹрлӹ функцижӹ улы.

Халык ӹшке сӓндӓлӹк йӹлмӹм кычылташ палша

Эстон йӹлмӹ тӹнӓм ямын кердеш, кынам эстонла университетӹштӹ тымдаш дӓ шӹмлӹмӹ пӓшӓвлӓм сирӓш цӓрнӓт лиэш. Тидӹ паштек тӹнгӓлтӹш школат ӹшкеок кола, университетӹш тӹ тетявлӓ пырен кердӹт, кыдывлӓ тетя годшен университетӹштӹ махань йӹлмӹм кычылтыт, тӹдӹн доно попат. Эстон йӹлмӓн шӹмлӹмӓшӹм дӓ университетӹм 1919-шӹ гӹц тӹнгӓлӹн таманяр ишток ӹштен шоктымы. Базыжы «ноль» гӹц тӹнгӓлӓлтӹн. Ӹнде ситуаци воксеокат вес статян. Физикӹш, математикӹм, химим, медицинӹм тӹкӓлшӹ шӹмлӹмӓш пӓшӓвлӓм остатка жепӹн рушла веле шӹренжок сирӓш тӹнгӓлмӹ.
Тӱнымбалныш интеграци мӓ ваштарешнӓ ылеш. Суомиштӓт англ йӹлмӹлӓ тыменяш лимӹ гишӓн кымда дискуссивлӓ кеӓт, тенге студентвлӓ сӓндӓлӹк гӹц сӓндӓлӹкӹш тыменяш кен кердӹт. Но тенге гӹнят, англла тыменьмӓш кӱшӹл школвлӓм веле тӹкӓлеш, дӓ Суоми сойток финн йӹлмӓн кодеш. Суомиштӹш йӹлмӹ ситуаци тӹнӓм вашталт кердеш, кынам тӹшкӹ пиш кӹтӹк жепӹштӹ кым миллион англла попышы ӹлӓш ванжа. Тидӹ Эстоништӹш 1970-шы ивлӓн ситуацим ӓшӹндӓрӹктӓ лиэш. Тӹнӓм руш йӹлмӹ сӓндӓлӹкӹштӹнӓ цилӓ вӓре массивно кычылталтын дӓ тетя пичыштӓт вӓк рушла тымдымы ылын. Совет сӓндӓлӹк экономика политикӹжӹм анзыкылаат тенгеок виктӓрӓш тӹнгӓлеш гӹньӹ, тӹнӓм Эстониш шукырак рушын толеш дӓ тенге ӓнят 2050- шӹ ин эстон йӹлмӹ лач тоны дӓ мыры айовлӓштӹ веле шакташ тӹнгӓлеш?
Халык ядмашышты лач ик решени веле лин кердеш: туан йӹлмӹ приоритетӓн халыкын ӹшке кугижӓнӹш. Тидӹм ӹштӓш агыл гӹньӹ, туан йӹлмӹн позицижӹ нигынамат яжо монгырышкыла вашталт ак керд.

(Реэт Каасик. Тарту университетӹн эстон йӹлмӹ кафедрын доцентжӹ дӓ Турку университетӹн эстон йӹлмӹ лекторжы. Ти артикльым 1991-шӹ ин сирӹмӹ)

Запись опубликована в рубрике Uncategorized. Добавьте в закладки постоянную ссылку.

Добавить комментарий

Заполните поля или щелкните по значку, чтобы оставить свой комментарий:

Логотип WordPress.com

Для комментария используется ваша учётная запись WordPress.com. Выход /  Изменить )

Google photo

Для комментария используется ваша учётная запись Google. Выход /  Изменить )

Фотография Twitter

Для комментария используется ваша учётная запись Twitter. Выход /  Изменить )

Фотография Facebook

Для комментария используется ваша учётная запись Facebook. Выход /  Изменить )

Connecting to %s