Кыткы сӱӓн

Ти поэмым Пет Першут (Петр Григорьевич Першуткин) 28 иӓш ылмыжы годым сирен. 20.09.1909, Пайскырык – 1943 (?). Кынам дӓ кышты пӓлӹ агыл. Поэт. Йошкар Олаштыш тымдышывлӓн институтым пӹтӓрен.
(ямак-поэма)

Тыгыды кыткы –
Шим кыткы,
Якшар кыткы –
Яр кыткы,
Сары кыткы –
Сад кыткы
Кӓнгӹж кечӹн сады мыч
Кенӹт-кенӹт корны мыч,
Пырак веле вӹсӓлтӹн,
Прӓчӱкӓ юк рӹшкӓлтӹн:
Араван дӓ тарантас дон,
Мандолин дон, шӹм гитар дон,
Шӹм шӹвӹр дон,
Вӹц тӹмӹр дон,
Мырен, куштен,
Веселӓен,
Эх-ма! –
Вален, кузен,
Шудым ӓйен,
Ух-ма! –
Кенӹт, кенӹт сӱӓнӹш,
Руж миэнӹт йӹрӓнӹш.

Кечӹ шокшы, веселӓ,
Кыш анжалат – цевервлӓ:
Йӹрӓн вӹлнӹ макыжы
Цеверемӹн пеледеш!
А сӱӓнӹм анжышы
Погыналтеш, шукемеш.
Ух, кыткыжы маняры!
Якшар кыткы – армары,
Дӓ арвӓтӹ — шылдыран,
Вот иквӓреш хытырат,
Ош пеледӹш покшалнет
Коктын шӹнзӓт попалтен:
Веселӓен йӹрӓлтӓт,
Нӹнӹм мардеж рӹпшӓлтӓ.

Сад ӹмӹлӹштӹ веремӓм
Тӓнг дон сусу эртӓрӓш, —
Ах, маханьы веселӓ
Коктын тенге шӹнзӓлтӓш!
Кылтинг-кылтинг кӓршӹжӹ
Сад покшалны рӹшкӓлтеш,
Кушташ манын лӓкшӹжӹ
Тӹрген кушта, вӹсӓлтеш.
Молжы рошткат йӹрӹм-вӓш:
Лапам веле лопкат вӓш,
Куштен сӓрнӓт, мыралтен,
Лыдыш семеш попалтен:
«Тыгыды кыткы ылына,
Тыгыды ял дон тӹргенӓ.
Хытыр, мындыр ылына,
Мӓ иквӓреш ӹлен.
Тотлы мӱдӓм йӱлдӓлдӓ,
Веселӓйӓш, нӱ ӓлдӓ!
Мӓ куштенӓ дӓ мыштенӓ,
Вет мыштенӓ дӓ куштенӓ!»
Шошы сыра карка циц
Шонгештӓлтеш, авара.
Кыткы шолеш шилык циц,
Кушта, мыра, хытыра.
Суткаш-коктеш толделыт,
Цӓшеш-коктеш толыныт.
Малыкаш кыткывлӓ!
Пиш когон хытырвлӓ.
Мындыр ылеш мындыра,
Сусум иктӹш цымыра.

Сары кыткы кушташ лӓктеш,
Пырак веле пӹтӹрнӓлтеш,
Лыпик-лопик севӓлеш,
Тенге попаш тӹнгӓлеш:
«Топ-товырдик, товырдик,
Кӹшӓн веле цонгырдик!
Шок-шогырдик, шогырдик,
Кемем веле йочырдик!
Сары кыткы мӹнь ылам,
Сар капташка вуйыштем,
Сар сатинӓн тыгырем,
Изи макы кидӹштем.
Эче кердӓм пӹсӹнрӓк,
Тенгерӓк дӓ тӹнгерӓк,
Йӹлерӓк дӓ тышкӹрӓк,
Эй, якшаргы, кушташ лӓк!»

Теве лӓктеш якшар кыткы,
Лостке каеш якшар тыгыр.
Тидӹ лопке кушталта,
Гармонь паштек попалта:
«Якшар кыткы мӹнь ылам,
Якшар шляпӓ вуйыштем,
Кого макы онгыштем,
Ши шӓргӓшем парняштем.
Куштен кердӓм вет мӹнят
Тенгеӓт дӓ тӹнгеӓт!
Шимӹ шимӹрӓк гӹнят,
Эй, кушталтай йӓ тӹнят!»

Теве лӓктеш шим кыткы,
Анжен каеш — пиш хытыр,
Нер савыцшым выр сӓрӓлеш,
Лапам лопкен сӹгӹрӓлеш:
«Попен попа куштым сем,
Тырхен шӹм керд шӹнзенӓт,
Ялем тӹргӹ дӓ пӹсем,
Веселӓйӹ, шӱмемӓт!
Эх-ма, кердеш ма?
Ох-ма, агеш ма?
Тыгыды кыткы – шим кыткы.
Ылам мындыр, пиш хытыр.
Шим савыцшы вуйыштем,
Шим шавыржы кӓпӹштем.
Тыгыды пӹрӹш,
Той кавал, —
Шаргагемем,
Пыт ташкал!
Лакировный шаргагемем.
Цепошкаэм цонгыртка…
Толда кушташ сагаэм!
Тьыпа, тьыпа, тьыпака,
Ӓлок, кушташ трепакам!»

Щыгыри-вогыри пӱкшӹжӹ,
Цылди-волди ши шӓргӓш.
Сырам йӱэш йӱшӹжӹ,
Кыткы шилык йӹр шӓрлӓ.
Теве валыш армары,
Вӹсен тольы арвӓтӹ.
Шимӹн, сарын, якшаргын
Руштке кушташ тӓрвӓнӓт.
Эх, арвӓтӹн шарпанжы
Вылге мадын йожалтеш,
А армарын кушакшы
Куштым семеш лосткалтеш.
Кӓршет кӓпӹм куштылта,
Попен миэн кушталтат:
— Кердеш ма, агеш ма,
Кердеш гӹнят, ӹшкеок!
Агеш гӹнят, ӹшкеок!
— Ош мыны гӹц шачынам,
Шим шӱнгӓэш кушкынам.
Вет армары мӹнь ылам,
Тӹмӹр семеш кушталтем!
Шимӹ, худа ылам гӹнят,
Утат-пӹтӓт яратат,
Сары, косир ылат гӹнят,
Иктӹ веле ярата.
— Тӹнь тӹмӹрӹм пыт севӓл,
Шӹвӹретӹм ӹфӹлӓл!

Шакты, шакты яжонрак,
Эй, ӹвӹртӹ, шакты, вӓк!
— Шӹм ладемӓн гармонем,
Мырым шырал колтемӓ!
Тышман тишкӹ толеш гӹнь,
Вуйын-пачын колтенӓ!

Сӱӓн юкым колын дӓ
Тама тишкӹ толын дӓ
Лапштан лошты шайыц шӹп-йӹвӹрт
Анжен шӹнзен сӱӓн вӹк.
Куштыш лошты арвӓтӹ
Тӹдӹн шӱмжӹм тӓрвӓтен.

Макы ганьы цевержӹм,
Хымац ганьы цӹрежӹм
Тӹдӹ пиш вет яратен
Дӓ сӹнзӓжӹм йылатен.
Анжен, анжен, анжен дӓ
Сӱан вӹкӹ шынгалтын,
Шӹмӹт гачет ванжен дӓ
Трӱк арвӓтӹм роалтен.
Кужы шуржым шымалтен,
Кужы ялжым чымалтен,
Шим сӹнзӓ дон анжалын,
Мардеж веле шагалын,
Тюрт! тӹргештен макы гач,
Макы гач дӓ йӹрӓн гач,
Йӹрӓн гач дӓ пичӹ гач,
Пичӹ гач дӓ сады гач…
Сӱӓн хӓлӓ руж тӓрвӓнӹш,
Поктен кевӹ вес йӹрӓнӹш.
— Шолы! Шолы! –
Пиш арвингӹ сасла.
— Кычы, шоля! –
Сасла чӹнь пасана.
— Ух, колодник! –
Манеш оньыскажы.
— Ах, разбойник! –
Сасла пиш кырскажы.
— Йӹрӓн мычкы тӹве шӹлеш! –
Манеш онякажы.
Ох, кычыдок!.. Ӓрӓш келеш… —
Манеш куакажы.
Тӹ сӹндӹмӹм кычаш, ӓрӓш
Тыгыды кыткы йӹр шӓлӓныш.
Пиш шӹдешкен колтым пар дон
Сӓ дон, шеньӹк дон, тавар дон,
Цорге вел велосипед дон,
Турге вел мотоциклет дон
Сады мычкы
Шолым поктат, талашат,
Вырсат, охлат, шудалыт.
Шуды лошты каштыт, ружгат.
Вургы мычкы валат, кузат,
Укш гӹц укшыш ашкылтат,
Телескоп дон анжылтыт.
Якшар кыткы, армары,
Патыр ылеш, сем укеш! –
Якшар лӹпӹм роалтыш,
Пикшлӓ кӱшкӹ кузен кеш,
Тӹдӹм шур гӹц виктӓрӓ,
Тышман паштек вӹстӓрӓ,
Пӹсӹн пиш чонгештӓ,
Револьвер гӹц шелӹштеш –
Тра-та-та! тра-та-та!

«Кычыда!» — саслалта
Цӹрцӹк тӹргӓ дӓ ӓптӹргӓ,
Тюртке вел тӹрген шӹлеш,
Пиш цӹтӹрӓ дӓ ӹнгӹрӓ,
Вуштке вел шӱлештӹлеш.
А арвӓтӹ сӹгӹрӓ,
Мырым мырен мӓгӹрӓ:
«Мӹньӹм шолыштеш,
Ох, цӹрцӹклӓн ӹнем ке!..
Кӱ ытара,
Лиэш марем,
Тӹдӹн лиӓм шӱмемге…»
Тӹдӹм кыткы пушташ покта,
Вӓтӹм цӹрцӹк шуэн колта.
Цӹрцӹк тӹргӓ —
Цӹлт цӹтӹрӓ,
Млӓндӹжӓт рӹшкӓлтеш,
Тангышжат кӹшкӓлтеш.

А армары-патыржы
Поктен шон цӹрцӹкӹм,
Шырал нӓльӹ пачшы гӹц!
Ну и пуш пӹлӹштӹнг гӹц!
Лӱдшӹ цӹрцӹк ял шагалтен,
Шынгалт вазы кымык
Дӓ сарвала кыткым:
«Ит лӱ… ит пушт… колты…
Шӧртньӹм пунем ылнежӹ…»
Олен кыткы докы
Со лишемеш ӹшкежӹ.
Кыткы ӹшӓт цаклы,
Цӹрцӹк тӧрӧк тӹргештӹш.
«А-а, вӓрештыц!» — сасла,
Кыткым шӱ гӹц кормежтӓ,
Пӱктӓ, пӱкта, пуштеш ганьок,
Кыткын шӱлӹш пӹтӓ кайын…
Шана: «Цевер кодок, вӓтем…
Пӹтӹш, тама, ӹлӹмӓшем…»
Толыт, толыт ружге веле,
Кыдал толеш сӱӓн теве!
Вот кыткывлӓ кыргыж толыт,
Шык цӹрцӹкӹм пырыт, тодыт,
Юквлӓ веле шактат:
— Шӹргӹлу гӹц вакда!
— Кужы ялжым тодыл шушаш!
— Шуржым кӹршӓш!
— Качшаш! Пуштшаш!
— Ух, разбойник, шолы!..
— Кыш балуяш толын!
Пыт кредӓлӹт, шолыт,
Ӧрдыжлужым тодыт…
Кок армары ытлыш,
Мӹнгешлӓ мырыктыш.

Ох, армары ойхан,
Сӹнзавӹдшӹ йога,
Соты ир лыпш ганьы
Шуды вӹкӹ патька.
Сады мычкы кеӓ,
Вӓтӹжӹм кӹчӓлеш.
Кеӓ, кеӓ, кеӓ,
Ойхыраш тӹнгӓлеш:
«Кышты вӓтем, ах, арвӓтем,
Тӹньжӹ кышты ылат вӓл?»
Тӓ коленӓт, шушыргенӓт?
Тӹньжӹм ӹнде моам вӓл?»
Тӓнгжӹм шанен мыра,
Шӹпкӓн лошкы пыра,
Сар шӹпкӓн гӹц ядеш:
— Тӹнь ужделат вӓтем?
— Уке ач, — шӹпкӓнет
Жӓлӓйӓлӹн манеш.
Ик вӓре анжалеш –
Тӓнгжӹ ак кай со,
Вес вӓре колышталеш –
Олен шакта : «Ох,…»
Теве писӓн тӹшкӓ лошты
Мӓгӹрӹм юк шактен колтыш:
— Ох, армарем,
Мӹнь парвалем,
Тӹньжӹ юкем колат вӓл?
— Колам, колам!
Лыкташ толам!
Ӓл сагаэм вӹсен лӓк!
Нӹнӹ коктын элтӓлӓт,
Шокшын, цат шыпшалыт,
Иктӹжӓк-иктӹм семӓлен,
Мӹнгешлӓ кыдалыт.
Яратым тӓнг сек шергӓкӓн,
Яратымаш – шӱм сила,
Тидӹ ӹштӓ веселӓвлӓм,
Тидӹ сӹнгӓ вет цилӓ!
Тиш армары-героет
Виден тольы арвӓтӹжӹм,
Сӱӓн сусу лин колтен,
Ну, хытыраш тӓрвӓнӹш вет!
Музык семеш кушталтевӹ,
Ӧфи ганьы шишкалтевӹ,
Цӹгӓк ганьы попалтевӹ,
Иктӹ ганьы мыралтевӹ
«Тыгыды кыткы ылына,
Шӱдӹ шӱнгӓ шӱнгӓнӓ,
Шӱдӹ сӱсек мынына,
Шожге ашна пӓшӓнӓ.
Мӓжӹ яжон ӹленӓ,
Тӹндон сусун мыренӓ.
Мӓ куштенӓ, мыштенӓ,
Веселӓен куштенӓ!
Мӓ иквӓреш ӹленӓ,
Пӓшӓм дружнан ӹштенӓ.
Мӓ иквӓреш кыченӓ,
Шык цӹрцӹквлӓм сӹнгенӓ!
Со иквӓреш веле
Мӓ сӹнгенӓ нелӹм».
Ти ярдымаш цӹрцӹкӹм
Шин пуштевӹ кӹрпӹц дон.
Вуйжым, ялжым –
Лӓшкӓм шолтен шӹндевӹ,
Шолжым, молжым –
Падкагыльым тышкевӹ.
Вот тӓлӓндӓ цӹрцӹк,
Вот тӓлӓндӓ шолы:
Цӹрцӹк пӹтен пӹрцӹн,
Шуржы веле кодын.

Тыгыды кыткы –
Шим кыткы,
Якшар кыткы –
Яр кыткы,
Сары кыткы –
Сад кыткы
Араван дӓ тарантас дон,
Мандолин дон, шӹм гитар дон,
Шӹм шӹвӹр дон,
Вӹц тӹмӹр дон
Мырен, куштен, веселӓен,
Эх-ма! –
Вален, кузен, шудым ӓен,
Ух-ма! –
Вады векӹ сӱан гӹц
Ружге кенӹт шӱнгӓшкӹ.
Мырын дӓ гитарын юкшы
Вады тырын эче шукы, шукы
Садвлӓ мычкы шӓрлен рӹшкӓлтӹ,
Макы, колыштын, нерен рӹпшӓлтӹ.

Дӓ мӹнят тӹштӓкен ыльым,
Шушы пуйырым подыльым,
Шукы колышт шалгышым,
Ти ямакым шанышым.
1937 и

Реклама
Запись опубликована в рубрике Uncategorized. Добавьте в закладки постоянную ссылку.

4 отзыва на “Кыткы сӱӓн

  1. Gennady Smirnov:

    Пиш кого тау, Валери!!!

  2. Tsikma:

    Пуры вады, Генай. Тау, тау. Пуры пӓшӓм ӹштӓш нелӹ агыл, лӹмӹнок туан йӹлмӹ дӓ культура верц.

  3. Пиш куштылгын сиры:мы:, кы:зы:тшы: кырык мары йы:лмы: донат тенге сирен кердша:шлык ылына: рушлажы — образец!
    Тау!

  4. Texas maryn:

    Cек пӓлӹмӹ поэмы тумайымаштем))

Добавить комментарий

Заполните поля или щелкните по значку, чтобы оставить свой комментарий:

Логотип WordPress.com

Для комментария используется ваша учётная запись WordPress.com. Выход /  Изменить )

Google photo

Для комментария используется ваша учётная запись Google. Выход /  Изменить )

Фотография Twitter

Для комментария используется ваша учётная запись Twitter. Выход /  Изменить )

Фотография Facebook

Для комментария используется ваша учётная запись Facebook. Выход /  Изменить )

Connecting to %s