Мӹнь дӓ Шишока

Витали Петухов, (09.02.1954-шӹ и, Кого Сӧрмӓнӓнгӹр. Куженерӹштӹ ӹла)

(Повесть)

Повестьӹн цилӓ персонаж дӓ событивлӓ шанен лыкмы ылыт,
седӹндон кӹрӓт ӹлӹмӓшӹштӹ нӹнӹм кӹчӓлӓш ак кел.
(Автор)

1

Цудырге веле йӹрвӓш кого шӹргӹ йылен. Арышы тыл ик пушӓнгӹ гӹц весӹш, укш гӹц укшыш урла тӹрген. Якшар пачан ӹрвӹжлӓ тӹшкӓвлӓ лошты аймылтылын. Ик выртышты яштака кӓпӓн кужы йӓктӹвлӓ тыл арашкы сӓрнӓлтӹнӹт. Кыды-тидӹ пушӓнгӹжӹ, ву-у-у-шт шӱлӓлтен, когергӹшӹ рок вӹкӹ сӹмӹрген.
Йылатышы шокшы лицӓм панежӹн, кӓп кӧргӹшкӹ пырен, шодым лач ошма доно нӹжӹн, шӱлӹшӹм кӹдежтен.
Мӹнь, лӱдшӹ моренлӓ, тыл гӹц ытлаш, ик векӹ, вес векӹ вуйсӓрӓ шыралтынам. Но йонгата вӓр нигыце попазыде, тыл мӹньӹм седок мӹнгеш дӓ мӹнгеш цӓктӓрен, цилӓ вец ӓрен, онгы семӹнь пӹзӹрен миэн.
«Ӹнде пӹтемокыш! Тишӓкенок ямам!», — вуйышты кашар вуйжыр лач шырен. – «Соикток тишец лӓктӓш келеш. Кышкы?! Кыды векӹ, кыш кыргыжаш?».
Тыл ара токем лишемӹн дӓ лишемӹн. Эче изиш — дӓ слабка, льыскыды, вӹцкӹж каваштан кӓпемӹмӓт тӹдӹн салымжы карштаренок нылал нӓлеш. Йӓнгем лӓктӹн вазаш лочкен.
Тамаханьы, келесен мыштыдымы, кӧргӹ ви доно мӹнь кыце кердмӹн чӹмӓлтӹм, лач темдӹшӹ рок пындаш гӹц сӹсӹргӓлт, кӱш, ирӹкӹш, пӹтӹрнӓлт лӓктӹм…

Улы кӓпем, лач шӱшӹ, рехенялт пӹтӹшӹ кӓшкӓ, пӱжвӹдеш начкы ылын. Онгем, южым кӧргӹшкӹжӹ шишкенок шыпшын, пӹсӹн мӹнгеш-анеш каштын. Йӓнг шутке шин…
Омын! Тидӹ омын веле ылыныш! Лӱдӹшлӓ омын мӹлӓм кайын.
Тидӹм мӹнь ӹнде кӹрӓток ынгылышым дӓ шӱмем гӹцӓт лач кого, ясын темдӹшӹ кӱэр йыжнен валыш. Ирӹкӹнрӓк тевеш шӱлӓлтӹшӹм.
Кӹрӓтӹштӹжӹ гӹнь, мӹнь теве ӹшкӹмемӹн кок кӹдежӓн квартирыштем, диванышты киӓлтем. Лыкышты, чӱктӹмӹ телевизорышты цӓрнӹде картинвлӓ икӹжӓк-иктӹштӹм вашталтен миӓт. Диктор пингӹдӹ юк доно тевеш остатка увервлӓм лыдеш.
Цӓшӹм анжальым — ӹндекш цӓш изиш эртӓлӓлӹн. Вады, йӓ. Цаклем, тӱнӹ рӹмӓлгӓш цаца. Тидӹ Йошкар-Ола гӹц «Марий Эл» канал доно марла увервлӓм анжыктат ылын. Дӓ телевизор экранышты лачокат шӹргӹ йылен.
Тӹш анжальымат, тӓ ваштылаш, тӓ мӓгӹрӓш, лачок, атат пӓлӹ.
Экранышты триком дӓ майкым чишӹ сӓмӹрӹк эдемвлӓ, кольмы доно рокым кӹшкен, тылым йӧртӓш путаен, кыргыжталыныт. Эче ик ӹрвезӹ колорад капшангы ваштареш кычылтмы пыч доно ял лӹвӓкӹжӹ вӹдӹм пӹрхен.
«Шӹргӹм ытараш цилӓ вец тишкӹ волонтёрвлӓ толыныт», — ладна юкан диктор телевизор гӹц мӹлӓм ынгылдарыш. — «Вадешеш эче кок автобус халыкым тиш кандышашлык ылеш. Тыл шӓрлӹмӹ ваштареш тенге цат ӓрӹк ӹштӓлтеш».
Волонтёрвлӓ? А кышты пожарныйвлӓжӹ? Мам нӹнӹжӹ, проффивлӓ, ӹштӓт?
Вуйта ядмемӹм колын, телекамера вес картиным пачын пуш. Шӹргӹ лошты якшар машинӓ сага таманяр таза офицер шалген, тамахань картым анжылтын. Кого мӹшкӹрӓн полковник кид доно раведӹн, тамам шӹдӹн попен. Шукынынжок военный формын тыгыр тупышты «МЧС России» сирӹмӹ кайын. Кыце пожарым йӧртӓш, кӓнгӓшӓт, сӓй.
Дикторын келесӹмӹжӹ гӹц пӓлӹшӹм: тыл Вӹзӹмйӓр велнӹ содомая, тӹшкӹ кого эксӹкӹм канден. Шӹргӹ ло солавлӓ гӹц эдемвлӓмӓт тагышкы автобусвлӓ доно шыпштат. Эвакуаци маныт…
Кӹдежӹштемӓт пиш кӓньӹсӹр. Ире юж мӹлӓм шӱлӓш ситӹде. Шӹкш ӹнжӹ пыры манын, окнявлӓмӓт, форточкывлӓмӓт цат чӱчӹнӓм ыльы вет.
Балконыш лӓктӹм. Мӹнь Цикмӓ халашты, халык лошты «Сарла дон молот» лӹмдӹмӹ пӧртӹн кымшы пачашыштыжы ӹлем. Малын «Сарла дон молот»? Пӧртӹн ош кӹрпӹц гӹц ӹштӹмӹ стенӓштӹ якшар кӹрпӹц донок кого сарла дон молотым оптен лыкмы. Тӧрӧк, мӹндӹрцок ужат нӹнӹм. Тома номержӹм цилӓнок акат пӓлеп. Кышты ӹлет? «Сарла дон молот»-ышты. А-а, пӓлем, пӓлем…
Балконыштат йонгатам шӹм мо. Тӱнӓт, хала вӹлнӹ, йӹрӹмвӓш ланзын-ланзын лудикӓ шӹкш тӹтӹрӓлӓ тӓрвӓнӹде кечен. Шӹнгӓлӹкок ач! Качикӓ пыш нерӹшкӹ пырен.
Балконем гӹц мӹндӹркӹ каеш. Ӱлӹкӹлӓ анжалат – палны Йыл ялахайын йога, Йылымбалнышы шӹргӹ изиш пӓлдӹрнӓ. Тӹ велнӹ Вӹзӹмйӓр ылеш. Самой тӹштӹлӓ вет пожаржат кӹзӹт хозалана.
Панежшӹ шокшы игечӹ цилӓмок ӹнде витӓрен шон! Шошым годшен тинӓрӹ жеп ик прамой юрат вет эче ылде. А тагачы августын пӹтӓришӹ кечӹвлӓмӓт календарь шотла.
Цилӓн игечӹм шудалыт, но тӹдӹ ваштареш нимат ӹштен ак кердеп. Хала мыч ашкедӓт, ял лӹвӓлнет асфальт пластилинлӓ пышкыдын чучеш.
Луды пыракеш шуды выля, лӹвӹжгӓ, кошка. Пушӓнгӹн, тӹшкӓ ӹлӹштӓшвлӓӓт уже кӹзӹток саремӓш тӹнгӓлӹнӹт.
Солашты ӹлӹшӹвлӓ утларакшы ойхырат. Нырышты дӓ йӹрӓнӹштӹ тене ма кушкын кердеш? Вӹдӹм пичӹштӹ кӹшкен ат ситӓрӹ.
Но кӹзӹт мӹнь весӹ гишӓн шаненӓм. Тыл лош попазымем, лӱдӹш омын веле ылын.
Кыце тенге телевизор анзылны нерӓлтен колтенӓм дӓ амаленӓт кенӓм? Йӧртӹшӓш телевизорым, мам анжаш, лучи иктӓ-махань пӓшӓм ӹштен шушаш.
Но пульт докы кидӹм виктӓлтӹшӹм веле, пӹлӹшемлӓн тамаханьы ынгылыдымы юк шактымыла чучы.
Ма тидӹ техеньы, нигыце пӓлен ам керд. Махань йиш юк? Вуйта изи пӹнегӹ йӹнгӹсӓ, ньыргыжеш. ² Ӓли котиигӹ вӓл?
Уке, тенге лин ак керд. Вет мӹньӹн нимахань «вольыкемӓт» уке. Ӹнде вӹзӹмшӹ и ӹшкетем ӹлем. Вӓтем доно вӹц и андакок айырленнӓ.
«Тӹнь «ненормальный» ылат», манеш ыльы тӹдӹ. «Техеньӹ сага мӹнь ӹлен ам керд», маньы. «Пӓшӓэт тӹньӹм ак пукшы. Мӹньӹ улан ӹлӹмӓшӹм яратем, незерӹм агыл», маньы дӓ ти кӹдеж гӹц лӓктӹн кеш. Соэш, векӓт.
Мӹнь художник ылам. Ик организациштӹ оформительлӓн шотлалтам. Реклама, баннервлӓ, аншлагвлӓ, вывескывлӓ — тидӹ мӹньӹн пӓшӓэм. Мӹньӹн пӓшӓдӓр – оклад. Манярым тӱлӓт, ам келесӹ. Келесӓшӹжӓт намыс.
Тӹлец пасна картинвлӓӓт шачыт. Шӱмӹм кӓндӓрӓш. Кынам-тинӓм, мане, заказвлӓм пуат. Портретвлӓм рисуем, иктӓжӹлӓн шачмы кечеш подарка семӹнь моло картинӹм ядын толыт. Шоэн выставкавлӓ эртӓрӓлтӹт. Но… яжо гонорарвлӓ сожок ак лиӓлтеп.
А Ирина вӓтем «декабристка» агыл ылыныш. Яратымаш агыл, а тама весӹ тӹдӹлӓн шергӹрӓк ли. Кӹзӹт, колынам, тамахань коммерсант доно нӹнӹ ушненӹт. Цӓшӓн вӓл молнамшы вӓтем ӹнде ылеш?
Тидӹ гишӓн шанымы шоде…
Мӹнь пӹлӹшӹм шагалтышым. Лишнемок вуйта тӓгӱ ясын ныжиклен, шӹпок мӓгӹрӓш цацен. Юк шактымы векӹ, диванем докыла, олен мишӹм.
Ӧрӓт! Цӱдӓокыш! Кӹдеж амаса сагашы диван шайылны ТАМА кытьырген шӹнзӹн, вуйжымат пылвуй лош цикӓлӹн, кидшӹ доно пулышыжым элтӓлен дӓ олен ньыргыжын.
Тамахань изи ӹрвезӹ ылеш, пӹтӓри шаналтышым. Но… махань тетя? Кыце тӹдӹжӹ тиш попаза? Кӹдеж амасам сыравач доно питӹрӹмӹ. Кӧргӹ гӹц. Иктӓт пырен ак керд.
ТАМА докы олен лишемӹм.
— Эй, тӹнь кӱ ылат? Мам тиштӹ ӹштет? Кыце токем попазенӓт? Мам мӓгӹрет? — пачелӓ-пачелӓ ядын миэм.
Икӓнӓштӹ тинӓр ядмашеш вӓшештӓш, ТАМА-этӓт ӧрӹн, тама. Вуйжым олен лӱктӓльӹ, вӹкем анжальы. Дӓ мӹнь цуц седӹрӓшкӹ льорток вален шӹм шӹц. Тидет нимахань тетя агыл! «Эдем» манашыжат нелӹ.
Вады рӹмӓлгӹштӹ, кӱ ӓль ма тидӹ ылеш, тӧрӧк атат келесӹ.
Тусаральым гӹнь, мытык кӓпӓн тьоти постол ылеш. Вӹлнӹжӹ тӓ шӱкшӹ фуфайка, тӓ кӹтӹк изи ыжга. Ялыштыжат тамахань йыдал постолым веле чиэн. Шӓлӓнӹшӹ кужырак ӱпӓн, лӧзмӧк пандаш лошты нержӹ веле цуц каеш дӓ сӹнзӓжӹ йӹлгӹжеш. Эчежӹ шӹкш пыш доно пишок ӱпшӓ. Лявӹрӓн. Мӧмӧ дык, мӧмӧ! Изиэм годым техень доно ӓвӓм лӱдӹктӓ ыльы. «Мӧмӧ кыча!» манындалеш ыльы.
ТАМА-эт ныжиклӓ дӓ ныжиклӓ.
— Цӓрнӹ кӹдежӹм вӹдӹжтӓш! Ато!.. – крозалат тӹдӹлӓн колтышым. – Цецаш мӹнь тӹньӹм! Кӱ техеньӹ ылат?!
— Ши-и-шо-о-ока-а…
— Ма – шишока?! — cӹгӹрӓльӹм.
— Лӹме-е-ем Шишока. Мӹнь шӹргӹ ӧрт ылам.
— Махань ӧрт?
— Тенгечшӹ гӹц ӹндежӹ тылык Шишока. Йылышы Шишока…
— Сойтокат нимат ам ынгылы, — манам. — Так… Яра, ладнанг ӹнде дӓ мӹлӓм цилӓ рӓдӹн попы.
Шӹргӹ ӧрт… карем водыж… вӹд водыж… пӧрт хоза… ӧфи. Иӓвлӓ, кереметвлӓ… Сотыгечӹштӹ вӹцлӹ и нӓрӹ ӹленӓмӓт, такшым ти шамакым мӹлӓм колаш вӓрештӹн. Творческий эдемеш ӹшкӹмӹм шотлет гӹньӹ, халык мифологимӓт вет пӓлӓш келеш. Водыжвлӓ, ӧртвлӓ — тидӹ сӹнзӓлӓн кайдымы духвлӓ, векӓт. Шӱлӹшӓнвлӓ… Уждымывлӓ, нӹнӹ вуйта сагана тагыштат ӹлӓт.
Мӓмнӓм вет такшым изинек атеист лиӓш тымденӹт. Нимахань йымат, нимахань иӓ-келтӹмӓшӓт нигыштат уке дӓ линжӓт ак керд, маныныт.
Но ӹлен-толын ти шам гӹц мӹнь изиш дӓ карангынам, векӓт.
Икманяр гӓнӓ мӹнь донемӓт ӹлӹмӓшӹштем ынгылдарен керддӹмӹ лиӓлтӹн. Вуйта тӓгӱ уждымы, но пиш кого виӓн, мӹлӓмӓт тамахань тӹшӹм, пӓлӹкӹм кынамжы колтен. Кого эксӹк годым ӹлӹмӓшемӹмӓт переген коден. Вуйта кӓрӹш-шӹнгӓлтӹш пачым мӹлӓм изиш лӱктӓлӹн, пачындалын: ужат, цаклет, ма эче сотыгечӹштӹ улы?!
— Теве тидӹм анжал, — Шишока какляка, лявӹрӓн парняжым телевизорышкыла виктӓ.
Тӹштӹ седок эче пожарвлӓ гишӓн попенӹт дӓ картинвлӓм анжыктенӹт.
— Тенгеок мӹньӹн пӧртемӓт йылен пӹтӹш, — Шишока ойхын попен. — Пӧрт уке — пӹжӓш мӹлӓм уке. Ӹлӓш нигышты. Ик парня ганьы, тылык шагал кодынам. Хозаэмжӹмӓт больницӹшкӹ шыпштен нӓнгевӹ. Эх-х-х…
Шишока угӹц ныжиклӓш тӹнгӓльӹ. Шер ганьы сӹнзӓвӹдшӹ ломыж цӹреӓн пандашыжы мычкы тьырге йога.
Соикток нимат ам ынгылы.
— Хозаэтшӹ кӱ ылын? — седӹндон ӹжӓлӓенрӓк ядам.
— Якунь Ваня, йӓ…
— Якунь Ваня?! – ире пӹлгомышты рашкалтымыла мӹлӓм чучы.
Тӹдӹжӹм мӹнь яжон пӓлемӹш!
Ӹнде ам ӓштӹ, кынамрак дӓ кыце мӓ Якунь Ваня доно пӓлӹмӹ линнӓ, но тагынамшен мӹнь токыжы, кымыл дӓ жеп улы годым, миэм ыльы. Тӹдӹ тӓ лесник, тӓ егерь ик шӹргӹ участокышты ылеш. Шӹргӹ лошты, пасна сурт-хозяйство доно, ӹшкетшок дӓ олакын ӹлӓ.
Каждый кӓнгӹжӹм, кынамжы телӹмӓт, Йылымбакы кыдаламат, Якунь Ваня доны хынален, ӓрня дӓ утларакымат ӹлен колтем ыльы.
Цӱдӓ дӓ сӹлнӹ вӓр тӹштӹ! Мӹндӹрнӓт агыл соты дӓ пышкыды ире вӹдӓн йӓр кужын шыпшылтеш. Тӹштӹ мӹнь мыгыр дӓ шалдыра алангывлӓм дӓ ош шилӓ валгалтшы якшарсӹнзӓвлӓм йӹчкӹктенӓм, шӹргӹштӹ тапката тум калявонгым, розывыялгы пынан кугирижӹкӹм погенӓм.
Этюдникӹмӓт тӹнӓм сагаэм нӓлӓш ам монды. Маняры картинем тӹштӹ пиш куштылгын шачын! Маняры мондаш лидӹмӹ кечӹм дӓ вадывлӓм тӹштӹ, Якунь Ваня доны, эртӓренӓм!
— Шӹргӹ йылымы гишӓн Якунь Ваня пожарный частьӹш пӹсӹн увертӓрен гӹнят, палшык йӹле толын шоде. Ӹшкетшок тылым йӧртӓш цацен дӓ эксӹкӹш теве попазен, — Шишока мӹлӓм шайыштеш. — Мӹньжӓт лӱдмӓшеш ӧрт кенӓм, цуц веле тыл ло гӹц лӓктӹн ытленӓм. Калпакемӹмӓт ямденӓм. Тӹдӹ вет цӱдӓ-йозы калпак ыльы. Кышты ӹнде мо-а-а-ат…
— Токемжӹ кыце дӓ малын толынат? Малын тиш, токем, а иктӓ вес вӓре моло кеделат? — ӧрӓш мӹнят ам цӓрнӹ.
— Шӹргӹштӹ кӹзӹт лӱ-ӱ-ӱдӹш…Цилӓ йӓнгӓн, кӱ кыш мышта, шӹлӹн пӹтен. Вӹсӹшӹжӹ — вӹсен, кыдалшыжы – кыдалын. Шишока халашты иктӹмӓт ак пӓлӹ, Шишока тӹньӹм веле пӓлӓ, — ӹшке гишӓнжӓт Шишока ӹнде кымшы лицӓ — «тӹдӹ» — манын ижӹ, вуйта тӓгӱ весӹ гишӓн, попа.
Мане, тӹдӹ эдем агыл вет, йӹлмӹжӓт седӹндон пыток ак сӓрнӹ. Хытырашыжы ясы, сӓй. Ямаксы, льоргозы ат ман.
Изиш мӹнят ладнангым. Но ышем кӹзӹтӓт эче ма лиӓлтмӹлӓн ӹнежӹ ӹнянӹ ылын. Махань водыж? Тидӹ вет ямакышты веле нӹнӹ ӹлӓт. А вот мӹньӹн хала квартирӹштем… Кӹрӓток…
Ӓнят, кӹзӹтӓт амалем дӓ омым ужам? Шалахай кидемӹм цаток цӹвештен нӓльӹм. Омын агыл, шӹлем каршта. Ӹнде, тӹштӹ кӓкӓ лиэш, сӓй.
— Кыце мӹньжӹм пӓлет? Ма, мӹнь тӹлӓт шӱмбелет ылам?
— Якунь Ваня доны хыналымет годым тӹньӹм соок ужынам. Шӹргӹштӓт сагаэт сӓрненӓм… Паштекет тӹшленӓм. Цӱдӓ, кыце тӹнь пумагашкы ӓли мӹнер лаштыкышкы чиӓ доно шӹргӹ ӹлӹмӓшӹм пиштет! Ум шачыктет дӓ вуйта ӹлӹжтет. Шишока тидӹм анжаш ярата.
Ӧртетӓт ӹнде, виднӹ, токем пыйырт тымень шон. Цӹтӹрӓш цӓрнен, хоть седок эче кӹдеж йӹр тыргыжын анжал-анжал колта. Но шижӓм, когонжок тӹдӹм тиштӹ нимат ак лӱдӹктӹ.
— Тӹнь мӹньӹмӓт мӹнерӹшкӹ вазенӓт! – вычыде шӹргӹ водыжет келесен пуш.
— Мӹ-ӹнь? Мӹнь тӹньӹм рисуенӓм? — ӧрӓм дӓ пытрак тӹдӹм анжем.
Э-э, художникӹн сӹнзӓм ат алталы. Ти картинлӓн эскизвлӓ кӹзӹтӓт тошты папкыштем перегӓлтӹт. Лачокат, ти лявӹрген пӹтӹшӹ, авызилӓ кайшы, тамахань лохмотям чишӹ, ойхы пареш лаксыргышы водыжышты шӹргӹ хозам пӓлӓш ясы ылын.
Ӓштӹшӹм… Улы мӹньӹн техеньӹ «сулык». Пиш когон мӹнь шӹргӹ лошты сӓрнӓш яратем. Каштат талашыде шӹргӹ понгышышты, сӓрӓнвлӓштӹ, тӹнӓм йӓнгӓт кӓнӓ, шижӹнок, иреэмеш. Пуры гишӓн веле тӹнӓм шанымы шоэш. Йӓнгетӓт дӓ кӓпетӓт, ӹлӹмӓш кыныж гӹц итӹрӓялтӹт, куштылгемӹт.
Лӓктӓт иктӓ сӓрӓнӹшкӹ, этюдникӹм шӓргӓл шӹндет. Дӓ тамахань цӱдӓӓт тӹлӓт пачылтеш, тамахань йӹвӹрт дӓ икмахати вӹкӹ лӓктеш, сӹнзӓэтлӓн каеш…
Тевеш «Шӹргӹ хоза» картинӹштем персонаж сусу, ӹвӹртӹшӹ сӹнзӓӓн, выжгата ӱпӓн дӓ ошалгы пандашан тьоти ылешӹш. Тӹдӹ яргата пеледӹшвлӓ лошты шӹнзӓ, воктенжӹ шуды лошты морен, мызы, а укшышты — ур, тымана кек кайыт. Ӹлӹмӓшлӓн, нимахань эксӹкӹм пӓлӹде, цилӓн ӹвӹртӓт. Яргата, сусу картин! Но тагачшы Шишока картинӹштӹшемӹм изиш веле ӓшӹндӓрӹктӓ. Вуйта воксеок вес йиш персонаж. Анжок, ойхы эдем доно мам ӹштӓ! Эдем агыл донат вӓк.
Лачокат, «Шӹргӹ хоза»-м рисуяш Якунь Ваня доны тӹнгӓлӹнӓм ыльы. Яжо картин лӓктӹ. Тӹдӹн пуйырымашыжат яжо ли. Выставкывлӓшкӓт попазыш. Эчежӹ Москвашты лӓкшы кого альбомышкат чиӓн репродукцим пыртенӹт, тетя энциклопедиштӓт тӹдӹм вара ужым. Худа ма? Ма эче художниклӓн келеш…
Лӹмлӹ веле агыл, оксаат келеш ылыныш… Ирина тидӹм мӹлӓм яжон пӓлдӹртӹш.

Шишокаэм ӹнде диван валик вӹкӓт ыдыркал кузен, ял сӓкӓлтен тӹштӹ шӹнзӓлтӓ. Мӹньӹм пыт анжа.
— Пӓлӹшӹц? – манындалеш.
— Мӹлӓм пӓлӓшӓт ак кел. Мӹньжӹ вет тӹньӹм ШАНЕН лыктынам. Вуем гӹц, шӱмем гӹц, ам пӓлӹ эче кышец, вӹлкӹ, сотыгечӹшкӹ, шыпшыл лыктынам. Картинӹшкем пыртенӓм. Тӹнь УКЕ ылат. Сӹретӹм веле мӹнь тенге ужынам.
— Ужынат, седӹ. Мӹнь тӹлӓт сӹремӹм кайзыктенӓмӓт, вара тӹнь ужынат. Тӹнь шаненӓт, вуйта шӓрлӓкӓ укшан тӹшкӓм веле анжылтат. А куктаналтшы укшвлӓ лоштыжы мӹнь шӹнзенӓм. Сӹнзӓ доно агыл, ӓнят, мӹньӹм ужынат, а кӧргӹ анжалтышет доно. Мӹнь техеньӹ сӹрӓн тӹньӹн ышышкет пыренӓм, — ӧрт сотара. – А такшым мӹнь кайдымы ылам. Кӹзӹт ужат мӹньӹм? – Шишока ядындальы.
Анжальым – диван мычаш охыр. Иктӓт тӹштӹ ак шӹнзӹ. Кид доно ниӓлтӹл кешӹм, кидлапаэм кӹжгӹ дӓ цаштыра сукнам веле шижеш.
— Теве эчеӓт лӓктӹм! – Шишока угӹц диванышты кайын колтыш. — Мӓ вет соок тӓ сагада, эдемвлӓ лошты, ӹленӓ. Тӓ мӓмнӓм ада уж веле. Ужын ада керд маншаш.
— Яра тенге лижӹш. Тӹнь ЫЛАТ. Но мӹньжӹм кыце кӹчӓл монат?
Халанажы когожок агыл гӹнят, мӹнь ӹшкеӓт кынамжы иктӓ керӓл пӧртӹм кӹчӓл, нерат лиӓмӹш. А тӹдӹлӓн, шӹргӹ гӹц лӓкде ӹлӹшӹлӓн…
— Мӓлӓннӓ, ӧртвлӓлӓн, тидӹ ясы агыл. Мӓ вет рок мычкы ялын ана топкы. Шаналтен колтымы семӹньок, маншаш, керӓл вӓрӹш шона. Керӓл вӓрӹш веле агыл, а вес жепӹшкӓт, вес… Тӹлӓт тидӹм ынгылаш кӹзӹт нелӹ. Пӧртӹшкӹ пырашат мӓлӓннӓ виш пачмы амаса ак кел.
Лачок, мӹнь ышемӹм пыт лыгем. Соикток тӹштӹ цилӓ раскыды агыл.
— Малын токемжӹ толынат? Ма мӹнь гӹцем келеш?
Шишока тӧрӧкок ак попы. Тамам мызгымактылеш. Шӹнзӹмӹ вӓрӹштӹжӹ изиш пӹтӹрнӓлтӹлеш.
— Ӹлӓш токет пырты, — кужын шӱлӓлтӓ. Кӓп аражат, вуйта кошкыш, кыптыргыш, изиэмӹ. — Мӹнь вет пӹжӓшде кодынам. Тылыкангынам… Шишокалан тӹте нигышкы кеӓш…
Вот дык да! Ӹлӓш пырты, манеш…
Шаналтенӓт колтышым…

Ти вӹц и лошты, кынамшен мӓ Ирина доно айырленнӓ, мӹнь ӹнде ирӹклӓн тымень шӹнзӹнӓм. Мане, пӹтӓри тенгеок агыл ыльы. Токет вадеш моло толын пырет – охыр йӹрвӓш… Кухняшты йыштылам, чайӹм шолтем, кӹдежӹш анжалам – телевизорым чӱктем. Иктӓт йӓнгӓн тӹнь донет шамак вашталташ уке. Шудал колташат вирӹм ат мо. Тамажы ак ситӹ. Тенгелӓ чучын. Йӓнгӹштӓт йыкырика лин… Сӓрнет квартирышты ямшыла ик лык гӹц весӹш…
Вара изин-олен ясы шижмӓш эртӹш, ямы. Тымень шом. Вӓк яжола чучаш тӹнгӓльӹ. Ӹшке ӹшкӹлӓнем кӹзӹт хоза ылам. Мам шанем, тӹдӹм ӹштем. Иктӓт ял лӹвӓлнӹ ак пӹтӹрнӓлт.
Тевеш мӹнь ни пим, ни котим ам урды. Нӹнӓт вет кид-ялым нӓлшӹ ылыт, уждымы керем доно ӓргӓт. Шукеш тоцет лӓктӹн ат ке, шуэн ат коды. Вет сагаэт ӹлӹшӹвлӓ гишӓн соок шытырланаш келеш. Кыце эче Антуан -де-Сент Экзюпериок «Изи принц» книгӓштӹжӹ тидӹм икӓнӓ келесен…
Тенге шаныкалымемӹм Шишока раш шижеш, тама.
— Мӹлӓм кого шытыр ак кел. Вӓрӹмӓт шукым ам нӓл. Мӹнь вет пасна краватьым моло ам яд. Качкаш-йӱӓшӓт ам кӹчӹ…
— Пӓлет, Шишока, мӹнь пелӓшде ӹлем гӹнят, пӓлӹмемвлӓ, тӓнгвлӓэмӓт улы. Кынамжы нӹнӹ токем толыт. Тӹнӓмжӹ мам ӹштем? «Пӓлӹмӹ лидӓ, тидӹ — Шишока! Шӹргӹ ӧрт!» манам? Тӧрӧк лӱдӹн шӹлӹт.
Шишока маханьы тӹдӹ смирнӓ, яжо дӓ пуры ылмыжы гишӓн шайышташ тӹнгӓльӹ. Нимахань кӓньӹсӹрӹм, ужат вот, тӹдӹ мӹлӓм ак ӹштӹ. Уты шытырым ак канды.
— Пӧртӹштет пораткам кычем. Цилӓ тӹвӹлӓйӓш тӹнгӓлӓм. Ӓтӹдерӹмӓт мышкын кердӓм. Ато анжы, цилӓ йӹрвӓш шӓпшӓлӓ кӹшкен шуэнӓт.
— Тидӹ творческий беспорядок! Мӹньӹн хӓдӹрвлӓм иктӹлӓнӓт тӹкӓлӓш ак кел!
Лачок, тонем утыдон тӹвӹлӓйӓш мӹнь ам яраты. Тӹлзеш ик гӓнӓ, кок гӓнӓ пылесосым кидӹш нӓлӓм гӹньӹ, яра. Тыгыр, галстук теве кресла вӹлнӹ киӓт, вӓк ботинкӹмӓт кынамжы вычыдымы вӓрӹштӹ вӓшлиӓт. Книгӓвлӓ, альбомвлӓ, ватман пумага аравлӓ гишӓнжӹ амат попы…
Пӓшӓлӓш мӹлӓм тидӹ цилӓ ак ӓптӹртӹ, вот ма сек тӹнгжӹ.
— Эче мӹнь шолывлӓ гӹц квартиретӹм оролен кердӓм. Изи кӓпӓн ылмемӹм ит анжы. Иктӓжӹ, укеэт годым, тиш пыраш цаца лижӹ, мӹнь та-ак сӹгӹрӓл колтем: «У-у-у-ху-ху-ху!». Ӧрт кеӓ! Тӧрӧк мӹнгеш кыргыжеш!
Лачокат, Шишокан юк квартирӹштем кӹжгӹн рӹшкӓлтӹ. Тӓ шӹргӹштӹ тенге ӱнгӹ кек сасла, тӓ кого овчарка опта. Только шолылан шолышташыжы мӹньӹн ма вӓл улы?
— Иктӓжӹ токет хыналаш толеш гӹньӹ, мӹнь тӧрӧк кайдымы лин колтем. Такшымат мӹнь шукыжок, уждымы лин, тонет ӹлӓш тӹнгӓлӓм.
— Ӹнянем, ӹнянем, — манам. – Но вес йиш «фишкы» эче тиштӹ улы. Мӹнь вет эче тӹнь ганет шонгы ам ыл. Кынамжы ӹдӹрӓмӓш донат квартирӹш толам. Ам пӓлӹ, кыце тӓ шӹргӹштӹдӓ ӧфивлӓ доно ӹледӓ, а эдемвлӓ лошты тамажат лиӓлтеш. Керек мӓ тӹньӹм ана уж лижӹ, тӹньжӹ вет мӓмнӓм соикток ужат! Вот махань пӓшӓ…
Шишокаэм сылыкангын дӓ сылыкангын…
— А мӹнь ти жеплӓн ӧлицӓшкӹ лӓктӓм. Ӹлӓш пырты, мӹнят тӹлӓт эче керӓл лиӓм…
Тагышкы тӱгӹ поктен лыкташ, Шишока, лачокшым, ӹжӓл ылын. Дӓ мӹнь цӓкнӹшӹм. Йӓнгемжӹ вет кӱэр агыл. Эдем (ӓли эдем агыл?) содыки кого эксӹкӹш попазен. Томажы йылен. А техеньвлӓлӓн соок палшымыла. Айыртемӹн йылышывлӓлӓн. Улы мир доно, кыце маныт.
— Айыры ӹшкӹлӓнет иктӓ лыкым, — маньым. — Дӓ выргеметӹм цишти кыдаш шу. Ситӓ ӱпшӓш тиштӹ. Мӹнь тӹлӓт чиӓшет иктӓ-мам весӹм пуэм. Тӹньӹм ӹнде ӹнде мӧскӓ лыкыштышы ӧртӹш агыл, а халашты ӹлӹшӹш сӓртенӓ. Имидж манметӹм вашталташ келеш.
Шишока выртышты выргыжал колтыш.
— Ӓнят, ак кел кыдашаш? Выргемемжӹ лач каваштемок вет. Кыце кыдашам?
— Цӹвӹлгӓш ат лӱд? Агыт гӹньӹ, давай, ванныйыш ке. Шампунь доно пандашетӹм мыш, шерге доно ӱпетӹм ыдыры. Шӹргӹмсавыц ишкӹштӹ кечӓ, — тымдем ӧртӹм мӹнь.
Содыки Шишока мышкылташ ванныйеш питӹрнӓлт шӹнзӹ, а мӹнь сӱк пакетӹм, кыш тӹдӹн фуфайкыжым, пашмакшым дӓ молымат цикӓльӹм, кудывичӹшкӹ намал лыктым…
Тенгелӓ сагаэм Шишока ӹлӓш коды. Тӹ кечӹ гӹц ӹлӹмӓшем, лачокат, вашталты.

2
Телефонем цӓрнӹде тьыргыжын. Трубкам лӱктӓльӹм.
— Изи-и Витю-ю? Мам ӹштет? — тӹшец шакта.
Мужедӓшӓт ак кел, тӧрӧк пӓлӹшӹм. Тидӹ Матвей, ӓли Матю маншаш, токем йӹнгӹртӓ.
Эчежӹ лач тӹдӹ веле тенге, ни «шӓлӓ», ни «пуры кечӹ!» манде, тӧрӧк «мам ӹштет?» манын кердеш.
Мам ӹштем? Нимат ам ӹштӹ. Просто ӹлем. Седӹндон мӹнят:
— Ӹлем, — манам.
— Тондаок ылат? Нигышкат ит ке. Вычы. Цецаш токет миэм, — пӹсӹнрӓк тӹдӹ попалтен шуа.
— Яра, тол! – когонжок ам вычы гӹнят, келшӹшӹм.
Матвей Петряшов – мары сирӹзӹ (писатель). Мӓ тӹдӹ доно иктӓ лу и пӓлӹмӹ ылына. Тагыце- ӓнят, пиш цат лишемнӓ дӓ кӹзӹт тӹдӹ гӹц пасна вес тӓнгемжӹ укеӓт, чучеш.
Шӹренок тевеш вӓшлинӓ. Ӹлӹмӓш гишӓн, творчество дӓ ӹдӹрӓмӓшвлӓ гишӓн хытыренӓ. Кынамжы иквӓреш подылына.
Мӹньӹм, ыжат, «изи Витю» манеш. Хотя паспортыштем Виктор Афанасьевич Поляков манын анжыктымы.
Малын мӹньӹм «изи» манеш? Ӹшкежӹ кужы кӓпӓн ылешӓт вӓл? Ӓли ӹшке талантшым когоракеш шотлаат? Тӹдӹн кӱкшӹц якте кушкын шоделам?
Лачок, Матвей тамахань дӓ таманяр премин лауреат, кӹзӹт модный сирӹзӹ ылеш. Но мӹнь Матвей вӹкӹ ам обижӓйӓлт. Тӹдӹ вӹкӹ орланаш ак ли. Эдемжӹ тӹдӹ техеньӹ ылеш. Со масаклана. Нигынамат ойхыренжӓт ак мышты, векӓт. Оптимист!
«Толам» манын гӹньӹ, цецаш толеш. Вычышаш.
Ӹшкежӓт мӹнь токо веле хала мыч сӓрнен тольым. Шишокалан «Детский мир»-ӹштӹ выргемӹм нӓльӹм. Мытык шокшан, якшар кого клеткӓӓн тыгырым дӓ симсӓлгӹ джинс ялашым. Вуешӹжӹ — бейсболкым, ялеш – кроссовкым.
Чиэн шагалят, Шишока техень цивильный, итӹрӓ мужикӹш сӓрнӓлт шӹнзӹ! Кӓпшӹ веле изи. Карлик ганьы ылеш. Ӓли лилипут маншаш?
Ато тенгечӹ тӹдӹлӓн тошты тыгыремӹм чиктенӓм ылят, соиктокат кужырак ли. Седок тыгыр пачшым ташка дӓ седӹрӓшкӹ кымыкталтеш. Лепкӓэшӹжӹ шур лӓктӹн, сӓй. Маняр гӓнӓ кенвазы! Ашкедӓт прамой ак керд ыльы.
— Эй, Шишока! Кышты ылат? — cӹгӹрӓльӹм тӹдӹм.
Тӹдӹн кӓп аражы кухняшты раскыдемӹн вӹкӹ лӓктӹ.
— Тиштӹ, йӓ! Ма келеш?
— Во-о! Анжалашат ӹнде тӹньӹм шӹшӹл! У выргемет доно лач армарок линӓт! – манам.
Шишока мӹшкӹр мычкы тыгыржым ниӓлтӓ, лач намыслана.
— Кӓньӹсӹррӓк! Мӹнь волякам яратем.
«Волякам» тӹдӹ ярата эче!
— Пиш яжон шӹнзӓ! — мӹнь сотарем. – Сӓмӹрӹк «Хотаббыч тьотя» гань ӹнде чучат. Выргемлӓн тымень шоделат веле. Ма, цӓрӓвелӓ сӓрнӹнет? Эдемвлӓ, пӓлет вет, цӓрӓн ак каштеп. Колышт доко. Цецаш токем Матвей тӓнгем толеш. Тӹнь лучи сӹнзӓэш ит кай. Тырын тӹ жепӹн шӹнзӹ. Тӓнг тӹдӹ, конечно, лишӹл, но ядышташ тӹнь гишӓнет тӹнгӓлеш гӹньӹ… Нерат лиӓм. А кӹзӹт тӹнь гишӓнет иктӹлӓнӓт попымем ак шо. Ынгылышыц?
Шишока вуйжым мыкик ӹштӹш дӓ тӹнӓмок шылен кеш.
Ти выртынок амаса вецӹн «шӹжвӹк» тьоп-тьоп-тьоп шишкалтыш. Техеньӹ вот мӹньӹн амасаштем йӹнгӹл-сигнал ӹштӹмӹ. Теве Матвеят пырен шагальы.
— Уф-ф-ф, — шӱлӓлтӓ. – Шокшы! Иктӓ кымлы вӹц градус, сӓй. Игечӹ воксеок йӱден, — сандальывлӓжӹм чымал шуш, кухняшкы лач тонышыла эртӹш.
Кидӹштӹжӹ ылшы аваргышы пакетӹм ял лӹвӓкӹ шӹндӹш. Тӹштӹ цынгыр-цонгыр шакта. Пыргедӓлят, стӧл вӹкӹ ямдарым «пыжгоп» тышкалтыш.
— Техень шокшышты кыце ӓрӓкӓм йӱмет шоэш? — вӹкӹжӹ торешлӓнен анжальым.
— Нимат агыл! Ӓмӓл улы. Кого ӓмӓл, — пакетшӹ гӹц тамахань банкывлӓм, колбасам, сырам, лыктын-лыктын, ямдар сага опта. – Кышты стопкаэтвлӓ ылыт?
Мӹнят холодильникӹм пачым. Вара чӓйникӹм газ плитӓш шӹндӹшӹм. Cервант гӹц кок цӓркӓм лыктым.
— Ма пиш паен шӹнзӹнӓт? — ӹвӹртӹшӹ тӓнгемӹм анжалын, ядам.
— Паенӓм! – сусун Матю манеш. – Анжы!
Стӧл вӹкӹ кӹжгӹрӓк, пингӹдӹ коман книгӓм лыктын пиштӓ. Яратен тӹдӹм ниӓлтӓ вӓк.
— «Евангелие от Матвея» ма? – изиш ваштылам.
— Тӹнь анжы, анжы… «Эргем» шачын!
Книгӓм кидӹшкем нӓльӹм. Яргата йӹлгӹжшӹ коман. Тӹштӹ мыктешкӹвлӓ кредӓлмӓшкӹ кыдалыт, тама. Кидӹштӹштӹ вурс кердӹвлӓ мадыт.
— «Якшар савыц лӹвӓлнӹ», — юкынок книгӓн лӹмжӹм лыдам. – Роман… Ма, тидетшӹ антисоветчина ма? – ядам.
— Малын тӧрӧк «антисоветчина»? – Матвей изиш орланышыла пелештӓ. — Совет власть мӹлӓм нимат худам ӹштӹде. Диссидентӓт мӹнь нигынамат ылделам. «Якшар савыц» — тидӹ, кыце маншаш, аллегори. Метафора техеньӹ! Такшым тидӹ исторический роман. Мары халыкын тошты годшы ӹлӹмӓшӹжӹ гӹц. Икманаш, лыдатат, вара пӓлет. Анжы, автограф доно ижӹ тӹлӓт лӹмӹн канденӓм. Пӹтӓришӹлӓн! Сек лишӹл тӓнгем ылатат!
Вара вӹкем анжалеш.
— Мам мӓнгӹлӓ шалгет? Шӹц давай! Ӓли тонда хоза ат ыл, пасна ӱжмӹм вычет? – ловкан ямдар пропкам тӹдӹ пӹтӹрӓ.
— Ма верц йӱнӓжӹ?
— Кыце ма верц? Книгӓэм верц! Ӓлок-ӓлок! — цӓркӓвлӓм теменӓт шӹндӹш.
Коктынат иктӧр нӹнӹм кымыктышна.
— Уф-ф-ф… – Матвей шӱлӓлтен лыкты дӓ пӹсӹн якшар помидорым пырыл нӓльӹ. — Вӹц и! Вӹц и вет ти выртым выченӓм, — ышмажы йӓрсӹмӹкӹ, Матю попаш тӹнгӓльӹ. – Маняр гӓнӓ книгӓ издательствыш каштынам! Маняр йиш амасаш луцкенӓм — цилӓ такеш ыльы. Цилӓ вӓре оксам ядыт. Мӹньӹн ӹшкӹмемӹн тинӓрӹ ак цымыргы ыльы, а государство писательлӓн ӹнежӹ палшы. Кышты моаш, кышты кӱслӓш?
— Ну и? — мӹнят помидорым ньымыштам.
— Ӓлок, шӱмбел эстонвлӓ верц подыл колтенӓ! Кого тау лижӹ нӹнӹлӓн! А мары сӓндӓлӹкӹштӹ марла книгӓ иктӹлӓнӓт ак кел ылыныш. Рукописьӹм издательствыш канденӓм, пуэм нӹнӹлӓн. «Марла книгӓн изи тираж веле лиэш. Эчежӹ лыдшывлӓ лошты худан шӓрлӓ. Оксам, парышым ак канды. — мӹлӓм отказат. — Лучи иктӓ детективым ӓли ямак книгӓм пецӓтленӓ» маныт.
Матвей угӹц цӓркӓвлӓм темӓ.
— Тӓлӓндӓ, художниквлӓлӓн, ти шотышты яжо! Иктӹмӓт сарвален кашташ ак кел. Остатка гӓнӓ чиӓм холстеш ыдыральыц-шӹрӓльӹц – картин йӓмдӹ! Анжыда дӓ шалгыда, кӱлӓн келеш! Цаклыда, ужда, ӓклӹдӓ, кыце мӹнь мастарын кердӓм. Сусу лидӓ сагаэм! Нимахань ӓрӹк тӓлӓндӓ уке! А поэт-сирӹзӹлӓн? Пӹтӓртӹш точкым шӹндӹмӹ паштек книгӓм кидӹшкет кычымешкӹ курым, машанет, эртӓ!
— Э-э, Матвей, ат пӓлӹ тӹнь художникын ойхыжым. Яра тидӹ гишӓн агыл кӹзӹт шая.
— Так вот, — тӓнгем пакыла попа. – Ужым компьютерӹштӹ, интернетӹштӹ ик ынгай уверӹм. Эстонвлӓн шӱмбел угро-финн халыквлӓлӓн палшаш йори программышты улы ылын. Вот тӹшкӹ, палшык ядын, сирмӓшӹм колтышым. Ужат, ик и гӹц теве книгӓэмӓт стӧл вӹлнет киӓлтӓ, — Матвей цӓркӓм кидӹш нӓлеш. — Колышт доко! А малын тӹнь техень йӧнӹм ат кычылт? Малын «ӹзӓвлӓ» гӹц нимат ат яд? Финнвлӓнӓт икманяр техень фонд улы. Кастрен лӹмӓн ма ли, векӓт, маналтеш. Йӓмдӹлӹ, кыце кӹзӹт маныт, иктӓ «проектым», фонд гӹц палшаш яд. Шанем, ак отказеп. Удмуртвлӓ, комивлӓӓт шӹренок тенге ӹштӓтӹш!
— А ма мӹлӓм книгӓэт гишӓн анзыц нимат попыделат? Токо веле, ужат, пӓлӹшӹм, — шаям ӧрдӹшкӹрӓк сӓрӓлӓм.
— Э-э… Сӹнзӓ вацмы гӹц лӱдӹнӓм! – Матвей ваштылеш. — Мӹнь вет пиш суеверный ылам. Икманаш, кого тау шӱмбел эстонвлӓлӓн! Нӹнӹ верц подыл!
Мӹнь цӓркӓм мӹнгеш стӧл вӹкӹ шӹндӹшӹм.
— Нӹнӹ верц ӹнем йӱ!
— Малын? – Матвей ӧреш.
— Памятникӹм сӹмӹрӹмӹштӹ гишӓн! — пингӹдӹрӓкӹн мӹнь манам.

… Лачок, тене шошым, май тӹлзӹ анзыц, мӹнь эстонвлӓ докы изиш ӱкшӹшӹм. Келеш вет, улы мир тиун нациствлӓм сӹнгӹмӹлӓн кудлу вӹц иӓш лӹмгечӹм аяш йӓмдӹлӓлтеш ыльы. А нӹнӹ цилӓ вуйынвуйстык шагалтат. Мӓмнӓн салтак нӹнӹлӓн «оккупант» лин шӹнзӹн, а эсэсовецвлӓ — геройвлӓ! Таллиннӹштӹ Сӹнгӹмӓш Кечӹ анзыц «Ытарышы руш салтаклан» монументӹм, мӓмнӓн воинвлӓн шӹгерлӓм, йори пыжаш тӹнгӓлӹнӹт. Газетвлӓӓт, телевидениӓт маняры тидӹ ваштареш рӱжгевӹ. Но..
— Мӹньӹн чӹчӹм фашиствлӓ ваштареш кредӓлӹн! Вырсы гӹц шушырген пӹтӹшӹ толын! – саслем Матвейлӓн. – Тьотямын шольыжы фронтеш ямын. Нӹнӹм тагачы ӓштӓш ак кел?
— Мам саслет? Мӹньжӹм мам вырсет? – Матюат юкым когоэмдӓ. — Мӹньӹн кок тьотямат фронтовиквлӓ ылыныт.
— Яра, рушвлӓм тӹштӹ ак яратеп лижӹ. Но вет тадарвлӓӓт, суасламарывлӓӓт, хоть таджиквлӓӓт, маншаш, украинецвлӓ — шукын тӹнӓм фашиствлӓ ваштареш кредӓлӹнӹт. Нӹнӹлӓнӓт ти памятникшӹ ылеш! Тенгежӹ нӹнӹ вуйнамат ылыт ма?! Седӹндон ак кел мӹлӓм эстонвлӓн оксашты!
— Тидӹ — политика… — Матвей кидшӹм лыпшалеш. — Мӹнь политикышкы ам шӹшкӹлт, — цӓркӓжӹм шалт йӱн колта. — Политикӹм, — тӹдӹ кашар парняжӹм кӱшкӹлӓ, потолок докы, лӱктӓлеш, — тӹштӹ ӹштӓт. Кӱшнӹ…Тӹштӹ лыгат дӓ шолтат. А мӓ, проста эдемвлӓ, тидӹм вара качкына… Кого савала доно… Тотлы агыл гӹнят.
Лачокшым гӹнь, ужынам, йӓ, мӹнят проста эстонецвлӓм. Мане, Матвей лӹмлӹ сирӹзӹ ылеш. Но мӹньжӓт мары художниквлӓ лошты сек остаткажок ам ыл. Мӹньӹн картинвлӓэмӓт сакой выставкывлӓш попазат.
Теве иктӓ вӹц и андак Сыктывкарыш, самый финно-угорвлӓн кого выставкышкы мӹньӹмӓт ӱжӹнӹт ыльы. Тӹшкӹ Мары Эл гӹц мӓ кым художник картинвлӓнӓм нӓнгешнӓ…

х х х
Тӹнӓмӓт август тӹлзӹ ыльы. Но тенешӹ ганьы панежшӹ агыл. Тӓ Коми мӱлӓндӹжӹ йыдпел велнӹрӓкӓт вӓл, игечӹжӓт юалгырак?
Тӹ кечӹвлӓн седок юр шӹведӹлӹн, пӹлгом лудын аварген, лявӹрӓнлӓ кайын. Ӹлӓш мӓмнӓм «Югра» гостиницыш пыртевӹ. Вес кечӹн выставкым пачмаш, тамахань презентаци, Коми Художник ушемӹштӹ вӓшлимӓш… Кечӹ цаклыде пӹсӹн эртен кеш.
Вес кечӹн у вӓрӹштӓт, тонышы семӹньок, мӹнь пиш ирӹ понгыжалтым. Куд цӓш кытлан. Омем ӹнде ямын.
Тамалын-ӓнят мӹлӓм халам анжылмы шон колтыш. Тиштӹ вет пӹтӓришӹ гӓнӓ ылам. Пӓлӹдӹмӹ вӓрӹм пӓлӹмӹ шон, маншаш. Шокшынрак чишӹмӓт, ӹшкетемок хынагуды гӹц шӹжгӓтӓ ӧлицӓшкӹ лӓктӹм.
Ирӹ эче дӓ, тама, хала ӧлицӓ охырынрак кайын. Эдемвлӓ эче ылделыт ганьок. Машинӓвлӓӓт тытышде кыдалыштделыт.
Изи паркышты, юалгы юж доно шӱлен, олен сӓрнӓльӹм. Начкы ӹлӹштӓшвлӓӓт ял лӹвӓлнӹ киэнӹт. Изи дӓ коаш вӹдлаксаквлӓштӓт нӹнок нӧренӹт. Йӹрвӓш луды, шапкаланышы цӹре хозаланен.
Вара ӱлӹкӹлӓ, Вычегда ӓнгӹр тӹрӹшкӹлӓ, талашыде валышым. Ӓнгӹр, лач тӹтӹрӓэш пӹрдӓлт, шӹжгӓтӓн кайын. Вулны цӹреӓн коэвлӓ, сӹнзӓлӓнӓт вӓк ӱштӹлӓ чучыныт. Изи причал лишнӹ охыр пышвлӓ тӹ ялахай коэштӹ иксемӹнь рӹпшӓлтӹнӹт.
Сиреш шагалын, йӹрвӓш тӹшлӓлтӹшӹм. Пӓлӹдӹмӹ мӱлӓндӹм пытрак ӓштӓш, тиштӹшӹ пӧрттӱм, ӓнгӹрӹн сӹрӹм, тевеш техень игечӹм, ма шижмемӹм — цилӓ тидӹм шӱмеш цат переген кодаш манын, чоте анжышым.
Уке, лачокшым, тиштӹ мӹнь ӹшкетем ылделам. Кӱкшӹрӓк сирӹштӹ, мӹнь гӹцем мӹндӹрнӓт агыл, кидшӹм туп шайыкыла шуэн, эче ик эдем шалген дӓ мӹнь семӹнемок ӓнгӹр ымбакы анжылтын. Якшар шокшы пуховик курткан, но тӹнӓмок цӓрӓвуян.
Токыжы, нимат шаныде, лишемӹм.
— Пуры ирок! — тӹдӹ мӹлӓм рушла маньы. Кидшӹм виктӓлтӹш. – Тыну…
Эстон художникӹм пӓлен колтышым. Тазарак кӓпӓн тӹдӹ ылеш, йӹргешкӓ лицӓӓн, сарикӓ ӱпӓн, сӹнзӓхалжат вӓк сары…
Тенгечӹ, выставкым пачмы годым, тӹдӹм такшым цакленӓм ыльы. Мӹнят тенгежӹ Тынун сӹнзӓшкӹ тӹ церемони годым тӹкненӓм ылын, виднӹ.
— Пуры! – манам дӓ кидшӹм цат кычышым. – Виктор…
Пӓлӹмӓн, тӹнгӓлтӹшлӓн сек анзыц игечӹ гишӓн шая лӓктӹ. Цаклендӓ, хоть мары, хоть немец ӓли весӹ хоть- кӱ лижӹ, вӓшлимӹкӹ, соок игечӹ гишӓн сек пӹтӓри хытыраш тӹнгӓлӹт. Вуйта игечӹ гӹц пасна нимахань тӹнг шытыр уке.
Вара выставка дӓ картинвлӓ гишӓн пӱлӓ попышна, пӓлӹмӹ художниквлӓм ӓштӹшнӓ. Тыну интересный, ынгай эдем ылыныш. Гостиницыш иквӓреш пӧртӹлнӓ. Анжет гӹнь, тӹдӹ мӹньӹн этажышток, ваштарешлӓ кӹдежӹштӹ ӹлӓ ылын…
Картинемвлӓ тишӓкенок выставкеш эче кодыт, а мӓ токына кеӓш йӓмдӹлӓлтӓш тӹнгӓлнӓ. Вадеш, мычашлан, гостиницын ик залышты фуршет постол ли.
Но тӹдӹ кужын ӹш шыпшылт. Ик цӓш утларакышток мӓ, художниквлӓэт, шужышы саранча постол, стӧл вӹлвӓлӹм цишти охыремдӹшнӓ, лач салко донок яшт ӹштӹл кешнӓ.
Фуршет паштек Тыну мӹньӹм кӹдежӹшкӹжӹ ӱжӹн пыртыш. Хынавлӓлӓн корнеш пуры хозавлӓ пакетвлӓм кычыктенӹт ылят, ма тӹштӹ качкаш-йӱӓш пиштӹмӹ ылын, цилӓ стӧл вӹкӹ ӹнде кӹзӹток лыктын шӹндӹшнӓ…
Тыну марла ик шамакымат ак пӓлӹ, а мӹнь – эстонла. Мӓ тӹдӹ доно ик годашрак ылынаат, тӹдӹ ӹшке сӓндӓлӹкӹштӹжӹ Совет жепӹн руш йӹлмӹм школышты тыменьӹн ылын. Седӹндон рушла худанок агыл хытырен, но пиш олен.
Но мӓ икӹжӓк-иктӹнӓм ынгыленнӓ! Тама гишӓнӓт попеннӓ, вӓк спореннӓ. Тӹдӹлӓн Репин келшен гӹнь, мӹлӓм Васнецов.
Малын Васнецов? Ну-у, мӓ тӹдӹ доно ик лӹмӓн ылына. Викторвлӓ. Лӹмнӓжӹ «сӹнгӹшӹ» манмым анжыкта. А вет эдем лӹм тӹдӹн анзыкылашы пуйырымашыжымат виктӓрӓ, маныт. Техень лӹмӹм намалаш намыс агыл.
Васнецовын картинвлӓм анжен, мӹнь цӱдеем. Ӓштедӓ Алёнушкан ойхы сӹнзӓжӹм? Шим йӓрӹн шим вӹд пындашыжы постолым. А «Витязь корныважышты»? Мӓӓт вет, тагачы ӹлӹшӹвлӓӓт, шӹрен ӹлӹмӓшӹн техень корныважышты шалгенӓ: тӓ вургымлашкы кеӓш, тӓ — шалахайышкы…
Эчежӹ Васнецов Уржум вел Лопъялеш шачын. Содыки мары солаэш. Ӓнят, мары йиш вӹрӓт шӓрӹштӹжӹ йоген? А Репин? Илья Ефимыч доно нӹнӹ пишок лишӹл тӓнг линӹт. Такеш ма Репин, Парижӹштӹ пенсион окса шотеш ӹлӹмӹжӹ годым, Васнецовымат тӹш токыжы ӱжӹн канден?Француз богемӹн ӹлӹмӓшӹм анжалаш, рисуяш тыменяш.
Эче иктӹм шаналтен колтышым. Вот вет ӹленӹт тӹнӓм художниквлӓ! Училищӹм яжон тымень лӓктӓт гӹнь, иктӓ рисуйымы пӓшӓэт выставкышты моло медальым нӓлеш гӹнь, тӹньӹм вес сӓндӓлӹкӹшкӹ колтат ылын. Кым иэш ижӹ! Эче стипенди постол оксам тӱлӓт. Тымень, мастарлыкетӹм тапты! Вот и каштыныт. Такшым художниквлӓн- Итали, поэтвлӓн — Париж, а философвлӓн – Берлин яратымы вӓр ылын.

Угӹц Тыну докем пӧртӹлшӓш. Вот келесӹдӓ, ма эче сакой эдемвлӓм иквӓреш цат уша? Кыце эче эдем ӹшке йӓнгжӹм йӓллӓн виш пачын кердеш? Тидӹ — кымылым пыртышы мыры гач!
Тыну, молы шукы вес эстон семӹньок, мыраш ярата ылын дӓ ӹшке йӹлмӹжӹ доно икманяр мырым мыралтен пуш. Мӹнят кӱсеш шӹм код дӓ «Салым сола покшалнет»-ӹм тӹнгӓл колтышым.
Тынулан ти мыры литӹмӓш келшыш дӓ тӹдӹ паштекем шамакде, «а-а-аа-ааа» юк доно веле, мыры викӹм шыпшаш, мӹлӓм палшаш пижӹ. А варажы…
Ӧрӓш веле кодеш! Вара мӓ, уже яжон «ӹрӹшӹвлӓ», рушла мырышкат ванжышна. Эчежӹ вет «Катюша»-м моло агыл мыреннӓ! Коктын, цымырын: «Оп-па! Оп-па! Ази-я-а-а, Ероп-па-а!»-м шелӹштӹнӓ! Коктынат ти хулиган йиш мырымат пӓленӓ ылыныш. Мӹнь хоть студентем годым тидӹм колынам, а Тынужы кышец техеньӹм пӓлен вӓл? Ӓнят, тӹдӓт рушвлӓ лошты тыменьӹн?
Яжо эдем эстонец Тыну ылеш. Телефон номержӹмӓт, цеверлӹмӹ-айырлымы жепӹн, мӹлӓм сирен пуш. Ик гӓнӓ, кок гӓнӓ варажы икӹжӓк-иктӹлӓн йӹнгӹртенӓт анженнӓ ыльы.
Вара когыньна лоштышы кӹл изин-олен мондалты, остатка кок и лошты воксеок кӹрӹлтӹ. Ӹлӓ, сӓй, шукы йӓрӓн дӓ купан Эстоништӹжӹ Тыну, рисуя, сӓй, йӓктӹвлӓм дӓ йӓрвлӓм, вес яжо картинвлӓм.
Тагачыжы тӹдӹ мӹлӓм тышман ылеш ма?..
— Яра, — манеш Матвей. – «Шӱмбелвлӓ» верц ӹнет йӱ, — тидӹ тӹньӹн праваэт. Айда, ӹшке верцнӓ йӱн колтенӓ! Ӹлӓшнӓ куштылгы лижӹ! Тышманвлӓнӓ пӹтӹштӹ!
Ӹшке верцнӓ подылаш лиэш. Худа эдем ана ыл вет. Эчежӹ искусство верц!
Тӹрвӹм кыптырталын, Матвей охыр стопкажым мӹнгеш шӹндӹш дӓ мырымат тӹнгӓльӹ:
Ӱштӹ вӹ-ӹ-ӹдӹм йӱмем шоэ-эш,
Помидор качмем паште-е-ек…
Тек мыра. Сусу ылеш гӹньӹ…

А мӹнь вет нӹнӹм ӓштем. Тӹнӓм, мӹнь изи ылмем годым, нӹнӹ эче ӹленӹт. Лӱдӹшлӓ вырсы гӹц живой толшывлӓ. Солана фронтовиквлӓ…
Ӓштем йыдет-кечет цӓрнӹде ӓрӓкӓм йӱшӹ Кӓвӹрикӹм. Теве тӹдӹ cотыгечын, мыльгалт-мыльгалт, ӹшкетшӹ охыр сола мычкы ашкедӓш цаца. Выртеш тынг лин шагалеш, нелемшӹ, онгыш кечӓлтшӹ вуйжым лӱктӓлеш дӓ сӹгӹрӓл колтӓ «Смир-р-рна-а! И точка!».
Кӓвӹрикӹм мӹндӹрцок ужын, мӓ, пырак лошты мадшы тетявлӓ, торцшы пӹрхӓлток шӹлӹннӓ,сола покшалнышы пӹрцӹ склад лӹвӓкӹ вӓк пыйхен шӹнзӹнӓ, эртен кемешкӹжӹ тӹшец мӹнгеш лӓктӓш лӱдӹннӓ.
Солашты тӹдӹм «Рокоссовский» маныныт. Кокшы Белорусский фронтышты кредӓлмӹжӹ велдӹк, а тӹ фронт доно техень фамилиӓн костан маршал вуйлалтен.
Кӹзӹт, жеп эртӹмӹ велдӹк, малын тенге Кӓвӹрик йӱн, мӹнь ынгылем, векӓт. Лач вуйвим кӧргӹшток шӹнзӹшӹ лӱдӹшлӓ войнан когертӹшӹ тылсалымым ӓрӓкӓ доно йӧртӓш цацен. Мондаш… Мышкын тӹшец лыкташ…
Мондаш шим рокын, мӱлӓндӹн пӹрхӓлт пыдештмӹм. Мондаш вырсын лявӹрӓм дӓ йогышы вӹрӹм. Мондаш колышы тӓнгвлӓ верц мычашдымы ойхым. Но ТЕХЕНЬӸМ мондаш ак ли ылыныш. Колымешкет ТИДӸ шӱм кӧргӹштӹ ӹлӓ. Нигыце тидӹ гӹц ат ытлы…
— Война вет ирсӓ «ура-а!» дӓ «ура-а!» веле агыл, — вес фронтовик, Кого Максим, икӓнӓ маньы.
Тӹнӓм мӹнь, сӓмӹрӹк студент, туан солашкем хыналалаш толынам ыльы. Максим мӓ гӹцнӓ ӧлицӓ гач ваштарешлӓ ӹлен.
Тамахань пышкыды кымылжы тӹнӓм лин колтенӓт, мӹньӹм токыжы силом ганьок ӱжӹн пыртыш. Изиш хытыралмыкы, картон коропкамат (техенеш, йӓ, ботинкӹвлӓм выжалат) шкаф гӹц шыпшын лыкты. Стӧл вӹкӹ шӹндӹш. Пачы… А тӹштӹ! Медальвлӓ дӓ орденвлӓ. Юбилейныйвлӓ агыл. Фронтышты патыр ылмыжылан кычыктымы. Кого Максим разведкышты служен ылын. А мӹнь, сагажы тинӓрӹ ӹлӹшӹ, тидӹ гишӓн тӹнӓм нимат пӓлӹделамат.
Пӱлӓ жеп Максим сӓмӹрӹк годшыжым ӓшӹндӓрӹш. Тӓнгвлӓм… вӓрвлӓм… кредӓлмӓшвлӓм. Кынамжы сӹнзӓжӓт вӹдӹжгӹш, сӹнзӓвӹд ош шерлӓ шӹргӹмыны мыч тьыргыш.
— А колаш тагыцеӓт лин кердӹн, — тӹдӹ попен. — Пӓлет, солана Михивыр Иван кыце колен? 1942 ин. Мӓ вет фронтышты тӹдӹ доно иквӓреш ылынна. Кынам ти вырсы пӹтӓ, тӹнӓм шаналташат эче лиде. Шӹжӹ векӹ пӓшӓ ыльы. Тӹкӹлӓлт шӹнзӹннӓ немец доно лепкӓ-лепкӓн. Тиштӹ — мӓмнӓн траншейвлӓ, тӹштӹ — нӹнӹн, мӹндӹрнӓт агыл. Ни мӓ нӹнӹм анзык ана колты, ни нӹнӹ мӓмнӓм цӓктӓрен ак кердеп. Кечӹньок кредӓлмӓшӹжӹ лиде. Тырынат шӹнзеннӓ. Так, изин-олен лӱкӓленнӓ.
Максим кужын шӱлӓлтӹш.
— Ӹленнӓ пиш худан. Качкаш ак ситӹ. Кӱн мажы «сидӹр»-котомкаштыжы улы, тӹдӹм ньымыштын: кыпаш тӹнгӓлшӹ сухари лаштыкым, коштымы колым… Но теве мӓлӓннӓӓт полевой кухня гӹц качкаш кандевӹ. Сусу линнӓ, содыки шолтымы, шокшы качкыш… Мам вӓл тенге Иванет мӹшкӹрӹшкӹжӹ шӹшкӹн шӹнден ылын? Пиш мӹшкӹржӹм пӹтӹрӓш тӹнгӓлӹн. Тырхен ак керд, вӹц минут вуй гӹц ялашыжым валтен шӹнзеш. Тӱгӹ лӓктӓш кыш кеет? Цӓрӓ вӓрӹштӹ тӹнӓм шалгеннӓ, йӹрвӓш ик тӹшкӓмӓт ат уж. Йӹр цилӓ каеш, немец лӱкӓлӓ. Иван траншейӹштӹ цилӓ лыкым пышкед пӹтӓрен. Кышец тинӓрӹ кӧргӹжӹ гӹц лӓктӹн? Тенге качкын? Ӱпшӓ… Эчежӹ взводныйна тӹдӹн «тамгажым» самынь ташкал шӹнден. «Твою мать!» — сасла. – «Шараш траншей гӹц тӱгӹ ке!». Иван мӹшкӹржӹм пӹзӹрӓл, тӹргештен лӓктӹ. Ӧрдӹжеш кытьырген шӹнзӹ дӓ комдык кенвазы. Пуля вуйышкыжы тӹкнен. Снайпер, тама, лӱэн.
Кого Максим выртеш тырлыш. Вара шаям мычашлыш:
— Вӓтӹжӹлӓн соикток «марет геройла колен» манын сирен колтевӹ… Шанем, тенге тӧр ӹштенӹт. Иван вет бой годым тышманлан тупым анжыктыде. Немецлӓн пленӹш кеде. Фронт гӹцӓт кыргыж шӹлде, дезертир ылде. Ӱштӹ-шокшым, цилӓ ясым тырхен. Ӹшке долгшым шоктен. Вот техень колымаш. Но тидӹ гишӓн кӹзӹт юкын ак попеп, газетвлӓштӓт техень «подвигвлӓ» гишӓн ак сиреп… Но войнан техень сӹржӓт ылын.
А пленӹштӹ ылшывлӓм фронтовиквлӓ ак яратеп ыльы… Сола айовлӓ годым моло нӹнӹ доно шиэдӓлмӓшкӓт кынамжы шоныт.
Вӹцлӹ суртан Сиремӓн ӓнгӹр солана гӹц вырсышкы кудлу нӹл пӱэргӹ лӓктӹн кеен. Кымлы — мӹнгеш пӧртӹлӹн. Кымлы нӹлӹтшӹ вырсын тылеш йылен ямын…
Мӹнь нӹнӹм литӹмӓш ӹжӓлӓем. Нӹнӹн ӹлӹмӓш важыштым трӱкок пӹчкӹн шуэнӹт. Нӹнӹ кошкенӹт дӓ у ханам угӹц пуделыт. Анзыкылашышты нӹнӹлӓн пӹтен. А вет нӹнӹнӓт яжо эргӹвлӓ дӓ цевер ӹдӹрвлӓ шачын кердӹнӹт ылын. Туан йых кымданрак шӓрлен дӓ виӓнгӹн кердӹн. Но вот тенге лиде…
…Вӹд тӹрӹштӹ кишӹ кӱэрӹм коэ кечӹ йӹде шӱӓлтӓ, ниӓлтӓ, мышкеш, шыма, ягылта…Эртӓ жеп дӓ тӹдӹн пӹсӹ тӹрвлӓжӹмӓт вашталта. Тенгеок ӹлӹмӓшӹштӹнӓӓт лиӓлтеш. Война кынам перви ылын! Сӓмӹрӹк йых мам тӹдӹ гишӓн тагачы пӓлӓ? Кӹзӹт тӹ жеп гишӓн киновлӓ тӧр агылеп. Ӹнде война гишӓн тамамат попаш лиэш. Тагышты Эстоништӹ совет салтаквлӓн шӹгерлӓм пыжгайымыжат тагачшы сӓмӹрӹквлӓн йӓнгӹм тӹкӓлеш вӓл? Йӓнгӹштӹм карштара?..
У йыхын ӓшжӹ кӹтӹк? Ӓнят, тиштӹжӹ мӓмнӓн винӓнӓӓт улы?
Эдемӹн ӓш… Тӹдӹн маханьы ылмыжым ынгыленӓт дӓ ынгылдаренӓт ат керд.
Тамам аккелӹм, пыйыртикӹм, эдем ӹлӹмӹ курым мычкыжы ӓштӓ.
Тевеш изиэм годым ӓвӓм гӹц йӹвӹрт пӹжӓш гӹц цӹвӹ мыным нӓлмем дӓ вес сола лапкашкы намал нӓнгемемӹм ӓштем… Ӓли пӹтӓриш колым изи дӓ коаш ӓнгӹрӹштӹ кычымемӹм… Пындӹрвӹ колым… Малын мӹлӓм тидӹм ӓштӓш келеш? А вет тагышты, вуйвим кӧргӹштӹ, шамын пындашты тидӓт таки перегӓлт кодын…
Ӓнят, тенгежӹ ти пӹрцӹкшӓт мӹлӓм тамалан дӓ келеш?.. Ӓнят, «ӓштӹшӹ эдем» лиӓш манын?
Мам вот мӹнь, тагачшы эдем, институтым пӹтӓрӹшӹ, шукы книгӓм лыдшы, «монголо-татарский иго» гишӓн, шамакеш, ӓштем? Пиш когон перви техеньӹ ылын. Ылын дӓ ылын… Даньым теве тадарвлӓ погенӹт. Маныт, цилӓм пӹзӹренӹт. Тыменьмӹ книгӓ гӹц ик картин «Ясак погышывлӓ», векӓт, мӹлӓм ӓштӓлтеш.
Тӹдӹ техеньӹ: незер изи сола лошты мыктешкӹ — тадар выргемӓн мурза – имни вӹлнӹ шӹнзӓ, анзылныжы шонгы тьоти сукалтен, кымал вазын… Тамам литӹмӓш сарвала…
Кого Отечественный вырсы гишӓн ӓштӹмӓш донат, ӹлен-толын, тенгеок ак ли вӓл? Ӓль анзыкылашы йыхлан тидӓт мӓмнӓн истори гӹц коклы корнан изи лаштык веле лиэш?
А вот теве руш летописьӹштӹ сирӹмӹм ӓштен колтышым: Мамайын войскашты черемис сӓрзӹвлӓӓт рушвлӓ ваштареш Куликово нырышты тӹнӓм кредӓлӹнӹт. Эче Рязань гӹц руш Олег князь «ӹшкӹмӹнвлӓ» ваштареш Мамай сага шагалын.
Тенгежӹ кӱ кӱ доно тӹнӓм кредӓлӹн?.. Кӱ кӱлӓн тышман лин?..
— Книгӓэм лӓктӹн, мӹнь сусу ылам, — ти выртын Матвей попа ылыныш. — Тӹнь теве сагаэм сусуланет. А пӓлет ылгецӹ, ӹнде маняр сирӹзӹ «тӓнг» вӹкем тӹрӹнь анжаш тӹнгӓлеш: «У-у, Петряшов книгӓм лыктын! У-у, Петряшовым пецӓтленӹт. Начальствылан яжон кымалын, сӓй». Йӓнгӹштӹ ӹнде нӹнӹн йыла. Пӓ-ӓ-лем, йыла-а… Уке-е, мӹньӹн тупӹрдем каучукын агыл, мӹнь «гутаперчивый мальчик» ам ыл. Йӓлӹм сарвалаш, кӹдӓлӹм ӓйӓш, мижӓн кидвлӓм шӹрӓл кашташ ам яраты!
Матвей стопкам темӹш.
— Мӓ верцнӓ! Дӓ тек тышманвлӓнӓ шӹп лит! Писательвлӓнӓ вет ӓнгӹремшӹвлӓ ганьы ылыт. Тырын ӹлен ак мыштеп. Нӹнӹлӓн икӹжӓк-иктӹм качкаш дӓ пышкаш келеш.
Шаналтал мӹнят колтышым. Тышманвлӓ? Мӹньӹн, художник Поляковын, тышманем улы ма? Иктӹлӓнӓт, вроде, худам ӹштӹделӓм… Иктӹлӓнӓт корны гач ванжен кеделам… Кӱлӓн да малын, шамаклан, вӹкем шӹдешкӓш?
Мӹнят стопкаэм охыремдӹшӹм.
Трӱк туп шайылнем тама мызгымактылмыла чучы. Тамам техеньӹм шижӹм. Шӱдӹнг дорцын вуйта изи мардеж ниӓлтӹш.
— Ситӓ-ӓ тӹлӓ-ӓт… Ит йӱ-ӱ ӹнде-е! — шӹпок тӓгӱ пӹлӹшӹшкем пӹжгӓ.
Мӹнь вуйым веле пыт ӹрзӓл колтем.
— Шӹп ли, Шишока! Цӓрнӹ тӹнь! Нянькӓэм ат ыл. Анжок, эдем агыл, а эче эдемӹм тымдынежӹ!
Матвей вӹкем сӹнзӓжӹм ӧрӹн тӹкӹлӓ.
— Мам шайланет? Мам попет? Кӱ доно тенге хытырет?
— А-а, мӹньӹм ит анжы… Тидӹ так веле. Ӹшкедурешем… Тамам ӓштӓлтен колтышым.
Туп шайылнем юк тырлыш. Но шукеш агыл ылыныш.
Кухня раковина вӹлнӹшӹ ӓтӹдер лоцашты трӱк тарелкӓвлӓ цонгыргаш тӹнгӓлевӹ. Цӹтӹрнӓт дӓ цонгыргат. Со виӓнрӓк дӓ виӓнрӓкӹн.
Шишока вӹкем орланен колтенӓт, тенге шӹдӹжӹм анжыкта, векӓт.
— Колат? Ма техеньӹ? – Матвеят вуйжым лӱктӓльӹ, тӹш анжен, тыргыжын ядыштеш. – Землетрясениок ак тӹнгӓл?
— Ит лӱд! Мӓ донна махань землетрясени лин кердеш, — манам. — Япоништӹ ана ӹлӹ вет.
Тӓнг — тидӹ тӓнг, конечно. Но Матвейлӓнӓт Шишока гишӓн кӹзӹток ӹнем попы. Вескӓнӓ, ӓнят, «барабашка» кӱ ылеш, келесем…
— Айда, темӹ эче иктӹ гӹц, — кидемӹм лыпшалам. – Мам анжылтат?
Шишока ладнангы, тама. Тырлыш. Пакыла ӹшкӹмжӹм ӹш пӓлдӹртӹ.
А Матю ӹнде кухня йӹр, тып-тывырдик-тывырдик тӹргештӹл, марла кушталтен, сӓрнӓл кеш. Кидвлӓжӹмӓт сӓрӓл-сӓрӓл колта.
Меленӓ, меленӓ-ӓ!
Мӓжӹ яжон ӹленӓ!
Мыренӓ дӓ куштенӓ,
Лач мӹшкӹрӹм куштенӓ-ӓ! –
шамаклана. Ташкал-ташкал анзылнем пуа.
Вот ма гишӓн Матюм яратем! Тӹдӹ нигынамат ойхырен ак мышты, векӓт. Курымжы дӓ хоть-кынамат сусу ылеш!

(Пакыла лиэш)

Запись опубликована в рубрике Uncategorized. Добавьте в закладки постоянную ссылку.

1 отзыв на “Мӹнь дӓ Шишока

  1. Йоласал:

    Яжо пӓшӓ. Лыдаш кӓньӹл дӓ лыдмы шоэш. Авторлан кого тау. Вес кырык мары сирӹзӹ-поэтвлӓ мам сирӓт? Интернетышты пӓшӓвлӓштӹм лыдаш лиэш?

    Анжалашда:

    http://www.invozho.ru/2012/06/knigi-vzaimnyx-perevodov-finno-ugorskoj-literatury/

Добавить комментарий

Заполните поля или щелкните по значку, чтобы оставить свой комментарий:

Логотип WordPress.com

Для комментария используется ваша учётная запись WordPress.com. Выход /  Изменить )

Google photo

Для комментария используется ваша учётная запись Google. Выход /  Изменить )

Фотография Twitter

Для комментария используется ваша учётная запись Twitter. Выход /  Изменить )

Фотография Facebook

Для комментария используется ваша учётная запись Facebook. Выход /  Изменить )

Connecting to %s