Мӹнь дӓ Шишока 3

(пакыла)

8
Ти-и-ип – тьоп-тьоп –тьоп! Ти-и-ип – тьоп-тьоп!
Квартиремӹн амасашкы тӓгӱ пиш звонен.
Тотлы омем гӹц силомок лӓктӹм. Цӓшӹм анжальым. Вӹц цӓш ирок велеш!
Омешт-омешт, амаса докыла шӹдӹрнем. Кӱм техень ирӹ токем Йымыжы колтен? Омдымы баламут Матвей толын?
Пачым дӓ тӱгӹ анжальым. Амаса вес велнӹ иктӓт уке. Этаж кӱшкӹлӓӓт анжалам, ӱлӹкӹлӓӓт тӹшлӓлтем. Охыр. Кӱ масаклана? Яра, кынамжы сотыгечӹн тетявлӓ, мадын, кнопкым темдӓл кодат дӓ ӧлицӓш кыргыж шӹлӹт ыльы. Но техень ирӹн…
Амалымы вӓрӹшкем пӧртӹльӹм, угӹц цызлалт вазым. Нерӓлтен колташ веле — эчеӓт «Ти-и-ип – тьоп-тьоп!» Таки ак цӓрнӹ!
Шӹдешкенӓт колтышым. Цецаш ти хулиганлан анжыктем! Амаса докы кыргыжок мишӹм. Уке! Тидӹ гӓнӓт иктӓт ак кай. Кӱ ӹне тенгелӓ мӹнь донем мадеш?
— Шишока! – кухняш анжальым. – Кышты ылат? Малын пӧртӹм худан оролет? Ужат, хулиганвлӓ нератым ӹштенӹт. Кӱ тенгелӓ ахаляна?
Шишока амаса доны кайын колтыш.
— Тидӹ мӹньӹ, — манеш.
— Ужам, йӓ — тӹньӹ, а кӱ масаклана?
— Тидӹ мӹнь кнопкым темдем, – вуйнаматынрак ӧрт пелештӓ.
— Малын?
— Шӹжвӹк мырым колыштам. Кек юкым пишок колмем шоэш. Йокырок мӹлӓм нӹл стенӓ кӧргӹштӹ. Тошна мӹлӓм! – цуц мӓгӹрӓл ак колты. – Тенге хоть пыйырт йӓнгемӹм кӓндӓрем.
Да-а… Вот махань пӓшӓ ылын.
— Э-эх, Афанаси-и-ич! Пӓлет ылгецӹ, кыце кеквлӓ шӹргӹштем мыра-а-ат! Колыштат, йӓнгет шыла! Йозы юк. Ямак! А тӹньӹн пӧртӹштет ма улы? Кым коршокышты — пеледӹш? Нӹнӹлӓнжӓт эче вӹдӹмӓт кӹшкӓш мондет, — ӧрт мӹньӹм ӧпкӓлӓ.
Тидӹ лачок тенге. Ам споры.
Мӹнь гороскоп доно Вӹдйоктарышы ылам. Кӹзӹт халык лошты астрологи пишок модыш пырен кеен. Цилӓнок, векӓт, маншаш, гороскопвлӓм, сакой китӓй, япон, арий дӓ молы календарьвлӓм, фэн-шуйым анжат, тӹшлӓт, тамамат путаят. Хиромантиэт, нумерологиэт, тамаханят магиэт…
Мӹнят техень эдемвлӓ лошкы пырем, тама. Мӹлӓмӓт тидӹ интересно. Ма анзылнет выча, мам пуйырымаш пуйыра?
Теве друид (пушӓнгӹвлӓн) календарьышты икӓнӓ лыдын лӓктӹм. Вуйта Вӹдйоктарышывлӓлӓн тонышты «Готсефын драценыжы» дӓ «паунсеттила» пеледӹшвлӓм урдаш келеш, манын сирӹмӹ. Нӹнӹ вуйта сылыкланымы гӹц ытарат, ойхымат шӧрӓт. Ма техеньӹ «драцена Готсефа» кӹзӹтӓт ам пӓлӹ. А «паунсеттила»-жы тидӹ рушла «молочай» ылыныш, марлажы -… А кӹзӹт тонем окнянзылны «шонгывӓтӹн йӹлмӹ», «окса пушӓнгӹ» дӓ лӹмдӹмӹ кушкыш вӓрӹм йӓшнӓт.
— Шишока, — манам. — Келесӹ: ма тӹлӓт сек-сек шергӹ?
Тӹдӹ ик вырт тумаяльы.
— Сек шергӹ — туан шӹргем… Тӹдӹ гӹц пасна ӹлен ам керд.
А эдемлӓн?
Шачмы вӓр… Туан вел…
Седок колат, «изи родина», «кого родина» манын колтат. Мӹнь тидӹм нигыцеӓт ынгылен ам керд. «Изи-кого»-жы тидӹ ма лиэш? Мам анжыкта?
Шачмы вӓр — тӹдӹ иктӹ веле. Тидӹ — мӹньӹн вӹцлӹ и нӓрӹ перви шачмы туан солаэм. Тиштӹ КӸЛӸМДЕМ пӹчмӹ. Тиштӹ — КӸЛ. Тиштӹ мӹлӓм ЛӸМӸМ пуэнӹт. Мӹньӹн изи солаэм.
«Кого родинем»-жӹ Москва ылеш ма? Тӹштӓт мӹнь таманяр гӓнӓ линӓм. Но ти шык халам нигыцеӓт шӱм вашт яратен шӹнден кердделам. Ӱштӹ тӹштӹ йӓнглӓн тамалын-ӓнят.
Керек изи солаштем улыжат луаткӓндӓкш и якте веле ӹленӓм, а варажы жепӹн-жепӹн толындалынам, но хоть-мам мӹнь донем ӹштӹ тӹдӹ мӹлӓм сек шергеш кодеш. Хоть-кышты сӓрнӹ, соикток сек ласкон дӓ нӹжгӓн ӓштӓлтеш.
Кугилӓн Павикарем дӓ пӹркемӓн Пылдыран лидӹ…Тьырге йогышы коаш ӓнгӹр… Пӱа тӹрӹштӹшӹ кӹжгӹ дӓ какляргышы ӱэвлӓ… Ӓнпичӹ вуйыштышна кӹжгӹ тум… Сӹнзӓэм пиш пыт кымен шӹндемӓт, тагачат солана ӧлицӓн каждый лаксакшымат, корны вӹлнӹшӹ кӱэр маклакажымат пиш раскыдын ужам.
Ӹлӹм курым мычкем монден ам керд гӹньӹ, тамам-ӓнят техеньӹм, шергӓкӓнӹм, мӹнь тӹшӓкен коденӓм. Тамам тӹштӹ ямденӓм? Ӓнят, мӹнгешлӓ, тамам тӹштӹ соэш монам? Малын ӹне туан солам ӓштӓлтен, сӹнзӓвӹд лӓкмешкок йӓнгемӹм нӹжгӓ кымыл ӓвӓлтӓ? Вӓк мокшемӹм тӹрӹнь шагалта.
Москва кого ылешӓт, седӹндон мӹнь тӹдӹм когонрак яратышашлык ылам ма? Мӹньӹн изи дӓ кого родинем уке. Шачмы вӓрем мӹньӹн иктӹ веле ылеш — дӓ сек шергӹ…
Пишок Шишокам ынгылем ылнежӹ. Кыце мӹнь тӹдӹлӓн кӹзӹт эче палшен кердӓм вӓл?
— Вычал, Шишока, — ладнангдарем тӹдӹм. — Шӹргӹшкет эче пӧртӹлӓт. А кӹзӹтеш… Тагачы пеледӹш лапкаш коктын миэн толына, тӹштӹ тамахань йишӓт изи пушӓнгӹвлӓм выжалат. Нӹнӹм нӓлӹн канденӓ. Кӹдежешнӓ шӹнденӓ, ито йӓнг сусуэмеш…

9
— Ну-у, молоде-е-ец! Ну, сволы-ы-ыч! Ну-у и керде-е-еш!
Амаса ӓнгӹштем, мыльгалтын, Матвей шалген дӓ тӓгӱм шудалын. Тӹдӹ ӹрӓлшӹ ылын. «Ӹрӓлшӹ» манмыжы чӹдӹрӓк лиэш, тама. Матю йӱкшӹ ылын, но ял вӹлнӹжӹ эче шалген.
— Кӱм вырсет? Мӹньӹмок агыл, сӓй.
Шӹжгӓтӓ сӹнзӓ вӹкем анжальы.
— Тӹньӹм мам вырсаш? Тӹнь мӹлӓм нима худам ӹштӹделат. Нӓ теве, лыд!
Ӹнде ижӹ кидӹштӹжӹ трубкала пӹтӹрӓлмӹ газетӹм цаклем. Газетӹм мӹлӓм виктӓлтӓ. Кормежтӹл-кормежтӹл, тӹдӹм тырыжат пӹтӓрен ганьок.
— Ма тидӹ? – ядам.
— «Мары вел» газет, — манеш. – А тӹштӹ статья… Критика!
Матвей анзыкыла эртӓ дӓ пыжгоп диваныш вален шӹнзеш.
— Улы мӓмнӓн ик писатель! — шӹдӹн попа. – Марсак Алексеев! Пи-и-иш сирӓш ярата. Только вот книгӓвлӓм агыл, вес жанрышты пӓшӓлӓ. Сирмӓшвлӓм седок сирӓ. Сирӹзӹ ушемӹш, министрлӓн… Молнам обкомыш кляузыжым колтылын. Йӓвӓ цилӓ вӹкӹ. Иктӹ — яжо агыл, весӹ — самынь шана дӓ ӹштӓ, кымшыжы… Лач ӹшкежӹ веле сек яжо ылеш. Курымжы цилӓ вӹкӹ орланен каштеш. Талантище! А йӓлвлӓ тӹдӹм ак ужеп, ак ӓклеп керӓл семӹнь.
Мӹнь «Мары вел»-ӹм шӓргӓльӹм. Лачок, теве кого статья, газетӹн пел листӹм йӓшнен. «Шӹдӹм шачыктышы роман» лӹмжӹм сирен шӹндӹмӹ.
— Ну-у, молодец Марсак! Вычыделам тӹдӹ гӹц техеньӹжӹмок! – Матю вӹд падла шолаш нигыцеӓт ак цӓрнӹ. – Со тӓнг семӹнь сагаэм пӹзнӓ ыльы. «Йӓллӓн пурым ӹштен, пурым ат уж» — такеш агыл халык попа ылын, тама. Маняр пуры рецензим тӹдӹлӓн сиренӓм! Эчежӹ вет со мактенрӓк, чиӓлтенрӓк! Со сирӹмӹжӹм яжоэш лыктынам.
— Тӧрӹм сирӹмӹлӓ ылын! — мӹнь чӹнгӓлӓм. — Седӹндон йӱн шӹнденӓт ма?
— Йӓреш орхы! Йӓнгеш ойхы, маннем! – Матю шамаквлӓм лыгедӓ. — Ӓштет, книгӓэмӹн презентаци годым кыце тӹдӹ попыш! Кыце мӹньӹм мактыш! Ӓрня эртӹш, ошыжат трӱк шимӹ лин шӹнзӹ. Кок тӹрӓн кӹзӹ!
Кыце ам ӓштӹ? Матвейӹн книгӓ презентациштӹжӹ ылынам вет.
Тӧрӹм келесӓш гӹньӹ, «презентаци» манмет кӹзӹт пиш модышкы пырен шӹнзӹн. Романым веле ма, телефон номервлӓн справочникым лыктыт – пре-зен-таци! Мане, Москваштышы бомондын «тусовкышты» гань агыл, мӓмнӓн «скромнын»-рак цилӓ эртӓ. Телевизорышты седок ужынаш – шоу-бизнесс эдемвлӓ икӹжӓк-иктӹм элтӓлӓт, шыпшалыт, йӹвӹжӓн цилӓн йӹрӓт. Анжылтыт, кӱ тагачы мам чиэн, кӱ махань ӹдӹр доно толын…Кӱ махань ӹдӹр доно мӹнгеш кеен…
Тевеш тӹнӓмӓт хала библиотекӹшкӹ ӱжмӹ эдемвлӓ цымыргенӹт ыльы.
Сола гӹцӓт икманярын мары йӹлмӹм тымдышы дӓ библиотекарь, писателеш шотлалтшывлӓ, журналиствлӓ тиш толыныт. Тидӹ — кӱ сӹлнӹшаям ярата дӓ ӹшкежӓт сирӹкӓлӓш цаца, вӓк пецӓтлӓлтеш. Нӹнӹ кӹзӹт, церемони тӹнгӓлмӹм вычен, лыдмы залышты шӹп шӹнзенӹт дӓ журналвлӓм анжылтылыныт.
Поэт-сирӹзӹвлӓ ло гӹц ӹлӓлшӹ Ершуткинӹм, шонгы Рошкинӹм, Ермоловым цаклышым. Художниквлӓ уке ганьок. Мӹнь гӹцем пасна эче Урочкин тагыце тиш сӓрнӓл пырен.
Матвей ӹшке вадышкыжы яргата тюбетейкым чиэн толын. Изиэм годым техеньӹм папам мӹлӓм икӓнӓ Казань гӹц нӓлӹн канден дӓ «капташка» манеш ыльы.
— Мам ородыланылат? — Матвейӹн вуйым анжен, манам. – Сулейман Стальский тӹньжӹ ылат ма?
Ти поэтӹн фотожы, кышты тӹдӹ тюбетейкӹ доно шӹнзӓ, ышышкем тагыце-ӓнят вазы.
— Тидӹ — имиджлӓн, — Матвей вуйжым ниӓлтӓ. – «Фишка» маналтеш! Цакленӓт вет, ик писательнӓ пандашым кушта, весӹ — трубкам шыпшеш, а мӹнь тюбетейкӹм теве монам.
Матвей пакыла шайышт ӹш шокты, сӓмӹрӹк поэтесса Татьяна токыжы пӹсӹн лишемӹ дӓ лицӓ шӹргӹжӹм цат шыпшал пуш. Изиш элтӓлӓльӹ.
Сагажы тамахань пӱэргӹм цаклышым. Ӓнят, «египетский» марыжок? Миреенӹт тенгежӹ? Кӱ нӹнӹм пӓлӓ… Мӓмнӓн интеллигенци лошты ат ӧр: чӹдӹн ма айырлат-ушнат, ушнат –айырлат…
А Йошкар-Ола гӹцӹн сирӹзӹвлӓм вуйлатышы Брылов ӹшкеок лӹмӹн дӓ Марсак кыдал толыныт.
Теве лӹмлӹ гармонист Мальцов гармоньжым шыпшыл колтыш дӓ йӹрвӓш «Кырык сире-е-ем…» рӹшкӓлт кеш. Сирӹп семӓн мыры — цилӓн тӹдӹм кычал колтевӹ.
Вара, лачок, шаявлӓ тӓрвӓневӹ. Ну, Матвейӹм мактевӹ!
Техень годым мам попат?
— Петряшов – тагачшы сӹлнӹ шаянан кычыкшы дӓ ӹнянжӹ! – Брылов кыйырын шамакым сӓртен. – Творчествын ташкалтыш мычкы тӹдӹ со кӱшкӹ дӓ кӱшкӹ, цат ташкал, куза. Техень сирӹзӹвлӓ мӓ лоштына улы гӹньӹ, анзыкылашнаат мӓмнӓн улы. Мары йӹлмӹ ӹлӓш дӓ виӓнгӓш тӹнгӓлеш. Йӹлмӹ ӹлӓ — халыкат ӹлӓ…
Брыловым мӹнь когонжок ам пӓлӹ. Андак кӹтӹкӹн вӓшлиӓш вӓрештде ыльы. Кукшынди кӓпӓн, лӓшкӓ нерӓн. Техеньӹ агыл писательвлӓм вуйлатышы ылеш машаненӓм. Кого начальник, вӹлец анжен, атат ман. Теве вес «вуйвлӓ» молнам махань импозантный дӓ вальяжный ылыт ыльы. А тӹдӹ тагыце куштылгын каеш. Тетя поэт маныт. Мырывлӓжӓт шӹренок радио вашт шактат.
— Молодец, Матвей! – Ермоловат попа. – Роман – тидӹ кого дела. Тӹдӹм, лыдыш семӹнь, пылвуй вӹлӓн пумагам пиштен сирӓш ак ли. Кужы жеп дӓ кого тырхымаш келеш. Шу-у-укы стӧл лошты шӹнзӓш вӓрештеш.Кымылангдем, анзыкылажат пыт, шокш кӓргӓлтенок, пӓшӓлӓш!
Мӹнят кок-кым шамакым келесӹшӹм.
Марсакат шамакым нӓльӹ.
— Когоэшнем мӹнь Петряшов доно! Талант! Яжо романым сирен!
Анжем тӹдӹм – кудлу и нӓрӹш шоэш гӹнят, эче тӧр яштака кӓпӓн. Попымыжы годым шим усижӹм ниӓлтӓл-ниӓлтӓл колта, вуйта ышмажым питӹрӓш цаца. Техень шамаквлӓ ӹнжӹштӹ лӓктеп манынок агыл вӓл? Ӓнят, нӹнӹм мӹнгеш ышма кӧргӹшкӹжӹ поктыл пыртынежӹ?
— Мӹнят яжо лыдышвлӓм сирем, иктӓ кым книгӓлӓн ситӓ, постарнен шӹнзӹн. Но ак пецӓтлеп! Нимахань вӓшлимӓшвлӓш ак ӱжеп. Пенсионер ыламат, лач тонна шӹнзем. Яра эче Брылов тагачы сагажы ӱжӹн кандыш. Мӹнят цилӓ вӓре каштын кердӓм вет! Тама гӹц лӱдӹт. А маханьы мӹньӹн лыдышемвлӓ яргата ылыт, — пакыла Марсак попен. – Колыштда доко!
Иктӓ луцкы минут цилӓнӓм ньӹгӹш лыдышвлӓжӹ доно.
— Матвей! — пӹжгем тӓнгемлӓн. — Кӹзӹт кӱн презентаци? Тӹньӹн ӓли Марсакын? Ма пиш ӹшкӹмжӹм веле хваля!
— Яра, яра! — тӹдӓт пӹжгӓ. – Цецаш цӓрнӓ!
«Цӓрнӓ» ман, вӓшлимӓшӹм видӹшӹлӓн тӹдӹм лӹмӹн цӓрӓшок вӓрештӹ.
Мычашлан цилӓн вес залыш ванжевӹ. Тӹштӹ стӧлӹм уже йӓмдӹленӹт. Вот тиштӹ шая пӹсӹнрӓк пыналты. Йӹлмӹвлӓ ӹнде лывыргенӹт. Матю тиштӹ кукырланыде. Кыце маныт, кӹшӓлӹм шолташ пижӹнӓт — ӱм ит ӹжӓлӓйӹ.
Ӹнде халык цуцан-цуцан хытырат, тамам ваштылыт, тамам кӓнгӓшӓт. Подылшы Урочкин тервенем пижӹн.
— Колышт доко мӹньӹм, шӱмбелкӓ! Этнофутуризим, постмодернизм теве манын колтат! — тӹдӹ мӹньӹм тымден. – Ужынам Маныгинӹн картинвлӓм. Ма тӹштӹжӹ улы? Кагаквлӓ дӓ чиӓвлӓ? Ма техеньӹ мары тамга ылеш, кӱ яшт пӓлӓ? Кӱшӹл мир… ӱл мир…
Тӹдӹн пишок хытырымыжы шон, тама.
— Ӓли теве инсталляци манын колтат! Шукердӹ агыл телевизор доно ик репортажым анжышым. Модерн выставкы гӹц. Ужделат? Кӹртни маклакавлӓм, маталлоломым, сакой кыныжым арален шӹндӓт – анжыда! Панежмӹ сасна вуйым вӓк охоницӓ йӓшӹк кӧргӹшкӹ пыртен шӹнденӹт — гениальный скульптура! Лачок? Пӧрт покшалан шарын шӹндӹ, йӹржӹ пор доно цикӹм ыдырен ке дӓ сек покшалан пеледӹшӓн ломбы укшым шырал. Картин йӓмдӹ, «Шошымын пыш» маналтеш! Искусство, пышмать, модернизм!
Уке, тӧрӧк Алик дорц ат шӹл. Пиш тӹдӹ кӹзӹт рӓйӓлт шӹнзӹн.
— «У шӱлӹш» ӹшке лоштышты нинет маныт. «У» дӓ «яжо» — тидӹ вет икток агыл! Ынгылет? Мане, келшем, у йӧн искусствым пайдарышы лин кердеш. Тамам техеньӹм тӹшкӹ пырта, шукемдӓ, шӓрӓ. Но вет техеньӹ «у» кердеш незеремденӓт? Картинӹн сутьшы кышты тинӓм? Анзыкыла кеӓшӓт цӓрӓ. Келшет, Афанасич, мӹнь донем? Теве Саврасовын «Караквлӓ толыныт» картинӹм нӓл. Тӹдӓт шошым толмым анжыкта. Тӹдӹм рисуяш маняры ви келӹн! Тидӹ шамде кого пӓшӓ! Каждый укшым, каждый пӹрцӹкӹм ыдырал анжыкташ, шошымшы шӱлӹшӹм тӹштӹ пачаш. Тидӹлӓн андак шукы тыменяш вӓрештӹн. Опытым погаш! А «инсталляторвлӓ»? Шыр — тидӹ соок шыр, хоть-кыце тӹдӹм манын ит шӹндӹ. Нӹнӹ семӹнь кыныжым иктӹш аралаш дӓ картин манаш, ни талант ак кел, ни тыменяш ак кел, нимахань ыш вӓк ак кел. Махань-техень тиштӹ философский символ улы?
Цуц-цуц Урочкин гӹц ытлен кердӹм. Тӹдӹ вет тошты художественный школын тыменьшӹжӹ ылеш. Реалист. Искусствым ӹшке семӹньжӹ ынгыла, ӹшке семӹньжӹ ужеш.
Тӹдӹ дорц карангын, йӹр анжальым. Йӱкшӹ Брылов ик лыкышты, окня доны, кӱкшӹ дӓ шӓрлӓкӓ фикусым тамалын-ӓнят элтӓлӓш цацен. А Марсак сӓмӹрӹк библиотекрь тервен пижедӹлӹн дӓ пыт, кид равед, ӹшке лыдышвлӓжӹм тӹдӹлӓн лыдын…

— Лыд, Витю! – диван гӹц мӹньӹм Матвей йышкыра. — Юкын лыд ти статьям!
Газетӹм шӓргӓльӹм. Лыдам.
— «Теве шукердӹ агыл кырык мары сирӹзӹ Матвей Петряшовын кого исторический романжы пецӓтлӓлт лӓктӹ. Кӹзӹт мӹнь лӹмӹнок «кырык мары» шамакым кычылтым. Вет эчежӹ алык марынвлӓ сотыгечӹштӹ ӹлӓт. А романышты нинӹм пиш раскыдын айырымы дӓ иктӹ-весӹ доно ваштареш шалгышы, вӓк ӹлӓш-колаш кредӓлшӹ кок халык семӹнь анжыктымы. Техень шанымаш, техень анжалтыш, авторын техень позици охыр вӓреш шачде. Писательӹн ял лӹвӓлнӹжӹ ӹшке кырык сир мӱлӓндӹжӹ, туп шайылныжы ӹшке халыкшы, вуйыштыжы ӹшке йиш идеологижӹ улы дӓ цилӓ тидӹ, ӓнят, автор лӹмӹнок шаныде гӹнят, но сирӹмӹшкӹжӹ пиш чак вазын. Дӓ шӱмем цӹтӹрнӓлтӹ. Андакшы мӓ ик халык ылына ыльы. Ӹндежӹ кок мары халык лин шагална?». Ну и ма? – Матю гӹц ядам.
— Ат ынгылы ма, мам мӹлӓм Марсак тышка? — тӓнгем шӹдешкӓ. – Мӹнь тӹнӓмшӹ жепӹм тӧр анжыктенӓм! Лачок, кырык марынвлӓ дӓ алык марынвлӓ тӹнӓм, Азан нӓлмӹ годым, кок велнӹ шалгенӹт. Но кышты, Марсак, анжыктай, марынвлӓ икӹжӓк-иктӹм ужын керддӹмӹ кок халык ылыт манын сиренӓм? Кышты тидӹ? Чавайным Марсак лыдын, сӓй? Алык мары Йыланда кӱ велнӹ тӹнӓм шалген? Ӓли Пашкан он алык мары ылде? Нӹнӓт Грозныйлан служенӹт. Тадарвлӓн войска рушвлӓ велнӹ кредӓлӹн. Тенгежӹ тадарвлӓӓт кок халык ылыт? Акпарс ӹшке корныжым айырен, марынвлӓн анзыкылашым, пуйырымашым ӹшке семӹньжӹ ужын дӓ халыкшым яммаш гӹц ытарен коден. А Мамич Бердылан вес корны яжола дӓ пурыла чучын. Но историштӹ «черновик» лин ак керд, вес семӹнь анжыкташ ак ли. Ма ылын — тидӹ ылын! Лыд, лыд пакыла, Витю! — Матвей мӹньӹм йышкыра.
— «Студент ылмына годым кырык мары ӹдӹр-ӹрвезӹвлӓ доно, ик йӹлмӹ донок хытырен, мадын-ваштыл ӹленнӓ. Но вот Совет Ушемӹм шӓлӓтевӹ, халыквлӓ лошты межнациональный кредӓлмӓш ӹлӹжӹ. Армян дон азербайджанвлӓ оружим кидӹш нӓлевӹ. Молдавиштӹ — вырсы, Кавказышты – война… Мӓмнӓн кырык мары гӹц интеллигенци тагышты дӓ тамахань ситӹдӹмӓшӹм, пӹзӹрньӹкӹм шижӹн ӹлен, виднӹ, ӹшке «праважы» верц юкланаш тӹнгӓльӹ. Йӹлмӹлӓн государственный статусым терген нӓлевӹ. Йӹлмӹ весӹ гӹньӹ, лӓктеш, халыкшат весӹ?» — мӹнь газетӹм пакыла лыдам.
Да-а, анжок Марсакет кыды векӹ пӹтӹрӓ.
— «Вет кырык мары наречи манмына годымат йӹлмӹштӹ нима донат ӱлӹксемдӓлте. Литературный йӹлмӹ улы, книгӓ дӓ газет лӓктеш, театр… Ма эче уке? Ӓнят, пасна автономи? Ӓнят, округ нӹнӹм манаш? А район лӹмжӹ ма доно худа? Уке, халыкын ышым пыдыратышывлӓлӓн тидӹ чӹдӹ. Нӹнӹ ӹшке семӹньӹнрӓк ӹштӓш, вес семӹньӹнрӓк каяш, седок паснанрак лиӓш цацат. Ӹнде тидӹм пумагашкы пиштӓш дӓ закон доно пингӹдемдӓш веле кодын. Петряшоват техень пӓшӓлӓн негӹцеш ӹшке кӹрпӹцшӹм роман доно пиштӓ».
— А Марсак агыл ма самой ти статьяжы доно кырык мары дон алык мары лошкы ишкӹм шиэш! – Матвей диван гӹцӓт тӹргештен шагальы. — Пӹцкемӹш кӹдежӹштӹ шим котим кычынежӹ, а котижӹ тӹштӹ укеӓт.
— «Мамич Берды алык марын ылешӓт, автор тӹдӹм худан анжыкта, — мӹнь мычаш яктеок статьям лыдам. – Демократ Петряшов тӹдӹм курныжыш, тышманыш сӓртӓ. Теве кыце сирӓ: «Мамичӹн кердӹжӹ ик вец, вес вец тышманвлӓн вуйыштым, шӱштӹм, пулышым роа. Сӓрзӹ кредӓлшӹвлӓ лошты арышыла кыдалыштеш, йӹржӹ колымашым шӓвӓ». Арышыла колымашым шӓвӹшӹ — тидӹ, конечно, тышманын цӓре, а ӹшкӹмӹнӹм, патриотым анжыкташ шана ылгецӹ, онар семӹнь кредӓлеш манеш ыльы. Тидӹм писатель веле агыл, а проста лыдшат ынгыла.»
Э-э, Марсак, лачок, кого ышан эдемок агылыш. Вуйыштет тараканвлӓ пашенӹт. Тидӹм кӹзӹт мӹнят шижӹм. Тӹдӹ эдемӹн психологим вуйта изишӓт ак шиж, ак пӓлӹ. Ӹлӓш-колаш кредӓлмӹ годым, цилӓ эдемок арышы ганьыш сӓрнӓлтеш вет. Цилӓ монда. Кыце вӓл косиррӓкӹн кӹзӹт йӓллӓн каяш — тидӹм ак шаны. Ӓнят, Марсак семӹнь анжаш гӹньӹ, Мамич Берды кушталтен, эче иктӓ веселӓ частушкым, кредӓлшӹлӓжӹ, шелӹштшӓшлӹк ылын?
Тенге шаналтышымат, ойхырен шӹнзӹшӹ Матюлан манам:
— Кыце Пушкин келесен? «Хвалу и клевету приемли равнодушно и не оспаривай глупца». Шӹвӓл шӹндӹ ти статьяшкы дӓ монды!
— Э-э, Марсак «глупец» агыл. Пӓ-ӓ-ӓле-е-ем! Йори тӹдӹ тенге ӹштӓ. Йори вӹкем мышкылтыш вӹдӹм кӹшкӓ. Мӹньӹм сӹмӹрӓл шунежӹ. Тӹдӹлӓнӓт пишо-о-ок вӓрешем Парижӹш кемӹжӹ шон. Ак ӱжеп веле тӹш Марсакым! Колынам мӹнь техень шаям. Попат, Брылов докат ядын-ядын пӹзнӓ. Тӹдӹ палша машана. Уке! Талант — тидӹ талант. Тӹдӹм йӱн ат колты!
— Такшым тӹлӓт цӓрнӓш келеш ылнежӹ.
— Мӹлӓм тидӹм ит попы! Тенге ит попы! Ато «йӱ» дӓ «йӱ» манмыла веле чучеш.
— Мане, йӓ, Филиппок ат ыл. Ӹшке вует улы. Калпак чиӓш веле агыл. Но соикток…
— Ит попы тидӹ гишӓн!
Матвей мӹлӓнем сотара гӹнят, тӹдӹн верц йӓнгӹштем тыргыж шачеш. Эчежӹ вет ти тыргыжжы седок кушкеш…

10
Тагачы мӹнь у картинӹм тӹнгӓльӹм. Кого картинӹм.
Ма гишӓн тӹдӹ лиэш, кӹзӹтеш ам келесӹ. Но тӹштӹ чонгештӓш аздарышы, ӱжшӹ пӹлгомым соикток анжыкташ шанем.
Кужы жеп ти картин гишӓн шанымаш кӧргӹштем ӹлен. Пӹтӓри изи пӹрцӹк веле ӹлянен ыльы. Изин-олен кушкын миэн. Тӓрвӓнӹлӹн ышыштем. Дӓ теве ӹлянен шон, чымедӹлӓш тӹнгӓлӹн. Пыток сотыгечӹшкӹ лӓкнежӹш. Ӹнде тырхаш ак ли дӓ мӹнь кидӹшкем кисточкым кычем.
Пӓшӓлӓш тӹнгӓлмӹкӹ, мӹнь цилӓ монден шуэм. Лач мӹнер, чиӓ дӓ вуйыштышы шанымаш веле тӹнӓм кодыт. Ик цӓш, кок цӓш, кымыт — цӓрнӹде мольбертем лишнӹ эртӓрем. Кид шӱнӹмӓт вӓк кынамжы шыпшаш тӹнгӓлеш…
Тагачат тенгеок ли. Вӓк Шишока тидӹм ынгылыш, векӓт дӓ цыланыштыжы тагыце тырлыш. Мӹлӓм ак ӓптӹртӹ доко, сакой ядмашвлӓ доно ак пижедӹл.
Но… амаса велнӹ тидӹ гӓнӓт «шӹжвӹк» мыралтыш. Шӹдешкенрӓк тӹш тӓрвӓнӹшӹм.
— Виктор Афанасич, пуры кечӹ! Нелеш идӓ нӓл мӹньӹм. Вӹцшӱдӹ тӓнгӓм вашталтен ада пу?
Тидӹ — Липа. Кымшы этаж, шӹмшӹ квартиры гӹц ӹдӹрӓмӓш. Нӹллӹ им эртен гӹнят, кӓпеш шошы ӹдӹрӓшӹм ӓшӹндӓрӹктӓ. Уты шӹлжӹ уке. Кого шим сӹнзӓӓн, пышкыды ӱпӓн. Итӹрӓ изи онган. Косир ӹдӹрӓмӓш такшым.
— Цецаш анжалам вот, — манам. — Эртӹ анзыкыла, мам амасаэш шагалынна.
— Серёжалан окса керӓл лин колтен, а мӹньӹн шалдыра веле. Вот пашкуды семӹнь токет ядаш тольым.
Эргӹжӹ техникумышты тыменеш, мӹнь пӓлем. Пӓлем Липан ӹлӹмӓшӹжӹмӓт. Кӹзӹт тӹдӹ ӹшкетшок эргӹжӹм анжа. Ӓтяштӹ кым и перви колыш. Дачышкы ӹшкетшок кеен, подылын тӹштӹ, сигаретӹм пижӹктен дӓ вӓрӹшкӹ кӓнӓлтӓш вазын. Таки кӹньӹлде, изи пӧртге йылен кеен. Эче вет сӓмӹрӹк… Ӹлӓш дӓ ӹлӓш ыльы…
— Ой, Виктор Афанасьевич! Тӓ махань талантан ылыда!
Липа кӹдежӹштем картинемвлӓм анжа ылын. Господи! Кыце мӱдӓш монденӓм?
— Кыце тенге яжон рисуедӓ, цилӓ лач лачокшы, кӹрӓтӹштӹшӹ ганьы! Ӹлӹштӓш дӓнгӹнь пушӓнгӹштӹ цаклаш лиэш. А пеледӹшвлӓжӹ! Пеледӹшвлӓжӹ… вуйта лачок ӱпшӓт! Фотографиштӹшӹ ганьок! Келеш вет тенге мышташ!
О Йымыжат! Фотографиштӹ ганьы?! Художникӹм мыскылаш, орландараш, тидӹ гӹц хударак шамаквлӓм моаш лиэш вӓл? А тӹдӹ ӹшкежӹ шана, сӓй – кого комплиментӹм келесӹш.
Мӹнь тӹдӹлӓн шӱдӓшӓн оксавлӓм кычыктышым.
— Теве! Липа, пӓлет, мӹлӓм пӓшӓлӓш келеш.
— Пиш кого тау, палшен пушда! Идӓ йӓтлӹ веле, пӓшӓ гӹц шыпшыльым. Амат пӓлӹ, кыце кӱсӹжӹм тӱлӓш.
Тӹдӹ лӓктӹн кеш. А мӹнь мольбертем докы пӧртӹльӹм. Кисточкым кидӹшкем нӓльӹм дӓ…
Всё! Кӧргӹштӹшӹ тылипем йӧрен кеен! Вуйыштышы картинӹм лач тӹтӹрӓ мӱден. Ам уж ӹнде тӹдӹм! Ам уж! Шӹжгӓтӓэш ямын. Кисточкым мӹнгеш мырыктышым. Махань иӓ ти Липам кӹзӹт токем канден ыльы!
Мӹнь пачмы окня ваштареш шагальым. Ӹфӹлен шӹндӹмӹ шар гӹц вуйта воздух янжен лӓктӹн, йӓнгемӓт ньымырген кен.
Сигаретӹм пижӹктӹшӹм… Шаныкалем.
Окса вашталташ толмыжы, ӓнят, шанен лыкмы вир веле? Андакат цакленӓм, пӹтӓртӹш жепӹн Липа шӹренрӓк сӹнзӓшкем попазаш цаца. Вӓшлимӹ йӹде седок ма-шоным хытыраш тӹнгӓлеш. Иктӓ-мам кӱслӓшӓт токем кыргыж толеш, а вет вес пашкудывлӓӓт мӓмнӓн улы.
Липа… Лӹмжӓт ӧрӹктӓрӹшӹ. Ядым тидӹ гишӓн икӓнӓ. Паспортыштыжы Олимпиада сирӹмӹ, манеш. Тагыце вот Липаш сӓрнӓлтӹн. Лӹм мӹлӓмӓт келшӓ, тама техеньӹ нӹжгӓтӓ тӹштӹ шижӓлтеш.
Шаналтемӓт, тагынамшен кырык мары халыкын лӹмвлӓ мӹньӹм ӧрӹктӓрӓт. Айыртемӹн, ӹлӓлшӹрӓк эдемвлӓн – Никостратет-Калистратет, Евстихий дӓ Мануил, ӹдӹрӓмӓшвлӓм нӓлӓш – Евлампиэт, Мерофиэт. Ӓли ӓтя-ӓвӓок техень лӹмвлӓм нӓлӹнӹт, ӓли руш поп тенге тышкалтен пуэн?
Содыки, поп, сӓй, «Святцы» манмыштет пыргедӹн, кӱн, махань святойын, мӓниньӹк лишӹл кечӹштӹ анжен. А алык марынвлӓн теве поп чӹдӹрӓк лин дӓ нӹнӹ лошты Энсай дон Окавим, Салика дон Айвикам шӹренрӓк ужат. Хотя тагачы тиштӓт вес векӹ цилӓ вашталтын.
Липа, Липа… Мам тӹнь цацет, мам мужедӓт? Шижӓм, такеш агыл токем шӹрерӓкӹн толаш тӹнгӓлӹнӓт. Ой, такеш агыл.
Тӹдӹмӓт ынгылаш лиэш, векӓт. Ӹдӹрӓмӓш тӹдӹ эче шонгыжок агыл.
Ӓнят, лачок вӹкем сӹнзӓм пиштенӓт? А мӹлӓмжӹ тӹнь келӓт вӓл? Тӹньӹм яратен шӹндӓш? Мӹнь гишӓнемжӹ мам Липа шана вӓл? Маханьым мӹньӹм ужеш?
Липан сӹнзӓ доно ӹшке вӹкем анжальым. Пӱэргӹ худа агыл. Шотан. Йӓлвлӓ семӹнь ӓрӓкӓмӓт утым ак йӱ. Оксажат воялтеш. Яжо пелӓш лин кердеш ыльы.
Ну, яра, ушненӓ лижӹ мӓ Липа доно. Варажы ма? Тек тӹдӹ мӹньӹм пукша-йӱктӓ, тыгыр-ялашемӹм мышкеш дӓ тӹлец молат. Мыжыр ӹлӹмӓшлӓн лач тидӹжӹ веле ситӓ ма? Ма гишӓн мӓ Липа доно хытыраш моло тӹнгӓлӹнӓ? Игечӹ гишӓн? Ӓли пазар ӓквлӓм кӓнгӓшӓш пижӹнӓ? Шаналтен колтышымат тидӹм…
А тагачы ирок Ирина токем звонен ыльы.
— Кыце ӹлет? Иктӓжӹм эче моделат? – моло попалта.
— Малын ядат?
— Кыце малын? Пӓлӹмӹ шоэш. Содыки мӹлӓм вет тӹньжӹ пиш ӧрдӹжшок ат ыл. Иквӓреш маняры ӹленнӓ…
— Яжон ӹлем, — манам. — Иктӓт мӹньӹм ак ньӹгӹ. Иктӹмӓт ам кӹчӓл, моашыжы…
— Ну-ну… — манындалеш молнамшы вӓтем.
Трубкажым пиштӹш. Малын звоня? Ӓнят, йиш ӹлӹмӓшӹштӹжӹ иктӓ-ма лин колтен? Марыжы доно лошты шим коти кыдал ванжен?
Малын мӓ Ирина доно айырленнӓ?
Ылын вет жеп, кынам цилӓ яжо ылын. Кынам икӹжӓк-иктӹнӓм мӓ пиш ынгыленнӓ, шотешӓт пиштеннӓ. Яратеннӓ?
Кыш дӓ малын цилӓ тидӹ ямы?
Ирина тамахань жеп гӹц тӹргач кӹчӓлшӹ лин шӹнзӹ. Тӹшкӹ — ит ке, тидӹ доно ит вӓшли. Тагачы вадеш сагажы ли. Тагачы тӓгӱ докы хыналаш ми. А мӹлӓм пӓшӓлӓш келеш, мӹньӹн тагачы рисуйымы шон. А тӹнь тагышкы хыналаш сагажы ке?
Малын? Малын мӹнь лач тӹдӹн шӱдӹмӹжӹ семӹнь веле ӹлӹшӓшлык ылам? Ӓнят, Ирина мӹнь донем виктӓрен кердмӹжӹм анжыктынежӹ ылын? Тӹдӹ семняштӹнӓ хоза ылеш, а мӹнь тӹдӹн цоражы веле? Мӹлӓмжӹ цеплен шӹндӹмӹ пи постол ӹлӓш? Ӓли кӓпшӹлтӹмӹ ялан имни семӹнь?
Токына моло вадеш, пӱэргӹ компаништӹ сыра йӱн шӹнзӓлмӹ паштек, варарак толат, вӓтӹ тӧрӧк ядышташ пижеш. Кышты ылынам? Кӱ доно? Мам ӹштеннӓ? Пурын попа ылгецӹ, хоть яра ыльы. Ато вет лач кычымы партизаным гестапо тергӓ! Костанын, шӹдӹн. Пӹрцӹк дӓнгӹн цилӓ рапортуяш?!
Ти эдем техеньӹ ылеш, весӹ — техеньӹ, нӹнӹ сага ит ли, — вот тӹдӹн ӓкшӹ.
Тенге попымыжы шӹренрӓк дӓ шӹренрӓк мӹньӹм шӹдештӓрӓш тӹнгӓльӹ.
Андак тӹдӹ вет техеньӹ агыл ыльы. Кышакен тӹдӹн пуры йӓнгжӹ, веселӓ кымылжы, мӹньӹм ынгылымыжы вӹстӓрӓлт ямы? Ӓнят, молнамжат тӹдӹ техеньӹ ылын, а мӹнь, яратышы, тидӹм цаклыделам веле? Попатыш, яратышывлӓ слӧпӧй доно иканьы ылыт.
Айырлымына анзыц Ирина доно сек остатка гӓнӓ соредӓлмӹнӓм ӓштӓлтӹшӹм. Тӹнӓм мӹнь Угарман кымдемӹш этюдвлӓ ӹштӓш кенем ыльы. Тагынамшен тидӹ гишӓн шанен пиштенӓм. Йыл мычкы кӱшкӹлӓ. Ангӹр сирвлӓштӹ тӹштӹ шӹренок первишӹ солавлӓ, церкӹвлӓ дӓ просто сӹлнӹ вӓрвлӓ шукы улы. Нӹнӹм пишок рисуйынем ыльы.
«Ит ке» дӓ «ит ке» — каржангыла пижӹн Малын «ит кежӹ»? Ирина торешлӓнӹмӹжӹм изишӓт ак ынгылдары. Ит ке – и всё. «Пӓлем мӹнь тӓмдӓн этюдвлӓдӓм» манеш.
Ӓнят, вӓтем мӹлӓм пурым ӹштӓш шанен? Худавлӓ гӹц карангдаш, тама гӹц переген кодаш тумаен? Ушыкален вес ӹдӹрӓмӓшвлӓ докы?
Но мӹньӹнӓт вет ӹшке ӹлӹмӓшем улы! Эдемлӓн соок изиш дӓ ирӹк келеш. Сӱӓн годым шӓргӓшӹжӹм шӱшкӹ агыл, а парняшкы веле вет чиктӓт. Ак ли вес эдемӹм цӓрнӹде ньӹгӓш, ньӹгӓш, ньӹгӓш… Ак яры тенге, ак кел.
Клеткӓм шӧртньӹ гӹц ӹштет гӹнят, тӹдӹ соикток клеткӓ лиэш. А клеткӓштӹ шӱм ак мыры…
Художникӹн вӓтӹжӹ… Лачок, маханьы тӹдӹ лишӓшлык? Марыжылан соок палшышы? Паштекшӹ кӹчӓл сӓрнӹшӹ? Цилӓ простен мыштышы? Ам пӓлӹ. Сек тӹнгжӹ — ӓптӹртӹшӹ, кид-ял нӓлшӹ ӹнжӹ ли. Теве Матюн вӓтӹжӹ пиш тырхышы, ынгылышы дӓ яратышы ылеш, векӓт. Соредӓлмӹштӹ гишӓн моло Матю нигынамат ак попы доко.
Махань эдемӹм Ирина мӹнь гӹцем тышкен лыкнежӹ ылын? Шылдыран антьылым? Но Мӱлӓндӹнӓжӹ рай агыл вет. Мӹнь маханьы ылам, техеньӹ ылам. Мӹнь Иринам цӱдӓ скульптор лиӓш ядделам…
— Шишока! Кышты ылат? Тол тишкӹ, шӹц сагаэм. Колышт, тӹлӓт ик ӹлӹмӓш историм шайышт пуэм. Колыштат? Ӹленӹт ылын свет вӹлнӹ ик сӓмӹрӹк млоец дӓ сӓмӹрӹк ӹдӹр…
Дӓ мӹнь тӹдӹлӓн мӹньӹн яратымаш гишӓн историм шайышташ тӹнгӓльӹм…
— Ну вот вроде цилӓ… Мам, Шишока, тишӓкен келесет?
Шишока книгӓ полка докы миш. Рӓдӹ логӹц ик книгӓм шыпшын лыкты. Анжыдеок, кыш попаза – попаза, пачы. Парняжым тӹш чок шыральы.
— Тол! Ӹшкеок лыд, — мӹлӓм манеш.
Пачмы книгӓш анжальым. Тӹштӹ — лыдышвлӓ…
— «Была без радости любовь, разлука будет без печали», — лыдым дӓ книгӓ комыш анжальым. – Михаил Юрьевич Лермонтов…
…Иктӓжӹ мӹлӓм тидӹм тилец анзыц келесӓ ылгецӹ, лачокат, ам ӹнянӹ ыльы. Тидӹ — лыдышвлӓм лыдмы шотышты. Ӹшкеок шаналтемӓдӓ, шукы эдем ма тагачы, кидӹш лыдыш книгӓм нӓлӹн, вычыде-шаныде, тӹдӹм лыдаш тӹнгӓлеш?!
А вот мӹньӹм кӹзӹт тамахань нӹжгӓтӓ шижмӓш тӹрӹсок нӓльӹ. Мӹнь диванышкем шӹнзӹм дӓ Лермонтовын соты лыдышвлӓжӹ лоэш шыленок кешӹм, шыленок ямым…
Тенгеӓт лиӓлтеш ылыныш… Цӱдӓ лыдышвлӓ…

11
Матвей тагышкы ямын.
Икманяр кечӹ токем ни ак тол, ни ак йӹнгӹртӹ. Молнам кечӹ мычкы таманяр гӓнӓ нератым ӹштӓ ыльы. Тӹдӹлӓн звоняш цацем. «Абонент временно недоступен. Сорри» юалгы юк ваштареш вӓшештӓ.
Вӓтӹжӹ гач гишӓн ынгылаш шанышым. Тӹдӓт нимат ак пӓлӹ. Ма Матвей доно лин колтен? Тамаат вуйышкы пыра. Тыргыжат шӱмӹм качкеш.
Дӓ теве тагачы кечӹвӓл кытлан тӹдӹ ӹшкеок токем пырен шагальы. Вӹкӹжӹ анжалашат лӱдӹш. Лицӓжӹ пуал шӹцшӹ ганьы, пандашыжымат тагынамшен нӹжде. Лач шӹргӹ гӹц пӹтӓри токем толшы Шишока ганьы шалгалта.
— Подылашет иктӓ-ма тӹньӹн улы? – ядеш.
— Шокшы шӹшерӹм йӱ. Попат, мокмыр гӹц палша, — манам.
— Эх, тӹнь! Эче тӓнг ылат.
— Матю, тӹнь шанет, тӹдӹ тӓнг, кӱ тӹлӓт цӓркӓм виктӓ? Ӓнят, анешлӓ? Тӹдӹ тӓнг, кыды цӓркӓэтӹм шыпшыл нӓлеш. Керӓл годым тенгеӓт ӹштӹмӹлӓ.
— Яра, тидӹм мӹлӓм кӹзӹт ит попы, — яратымы шаяжым Матю угӹц келесӓлеш. — Тидӹм кӹзӹт колмем ак шо.
— Попы тенгежӹ, кышты ямын каштынат, мам ӹштенӓт?
— Ох-ох-ох! Ӓштӓлтӹмем ак шо. Кышты только ылделам, мам только ужделам.
Матю улы кӓпшӹ доно вӓк цӹтӹрӓл колтыш.
Мӹнь холодильник гӹц сыра ямдарым лыктым. Юкдеок Матюлан тӹдӹм шыральым. Тӹдӹ пӹсӹн ямдарым пачы, логер гӹцок икманяр гӓнӓ подыльы.
— У-ф-ф… — шӱлӓлтӹш. — Кӹзӹт сола гӹц тольым. Мӓ вет «ненормальный» эдем ылына. Вот мӹньок… Тагачы министр доно кид кычен здороваем, а иргодым уже иктӓ бомж доно ӓрӓкӓм йӱӓм…
Матю эчеӓт сырам подыльы.
— Такшым хоть-кӱлӓн ӹлӹмӓшӹн цилӓ монгыржым ужын анжымыла, векӓт. Тӹте, шимӹм ужде, кыце ошыжым пӓлен, айырен кердӓт? Худам ужде, кыце яжожым шижӓт?
— Яра, цӓрнӹ ти философим. Ӹлӹмӓш докы лишкӹрӓк ванжы. Ма лин колтен? Мӹлӓмжӹ вет келесен кердӓт.
— Ма, ма?! Парижӹм теве мӹньӹ ам уж. Тӹш кешӹвлӓн спискым ӹштӹмӹ, тӹштӹ мӹньӹн фамили уке. Вӓрешем Марсак кеӓ.
— Ну и ма? Шӹвӓл дӓ монды! Кого ойхы — Парижӹш Матю кеде! — мӹнь тӹдӹм ладнангдараш пижӹм. – Каждый Моцартлан ӹшкӹмжӹн Сальери лӓктеш. Пӓлет, Пушкин! – кашар парняэмӹм кӱш лӱктӓлӓм. – Гений Пушкин Бессараби гӹц мӹндӹркӹ Европыш нигышкат каштде, вескид сӓндӓлӹквлӓштӹ нигынамат ылде. Кугижӓ колтыде.
Хотя кугижӓм тидӹ гишӓн Пушкинӹнӹн ӓвӓжӓт сарвален…
Диванышты шӹнзӹшӹ Матю охыр сыра ямдарым ял лӹвӓкӹжӹ цикӓльӹ. Икманяры шаналтыш.
— Ну и ма? Зато Пушкин докы вара улы мир толын, — точкым шӹндӹшӹлӓ тӹдӹ келесӓ. – Пушкин – кого!
Тӹдӹ выртеш тырлыш дӓ маньӹ
— Шӱдӹ кудлу шӹмӹт…
— Ма шӱдӹ кудлу шӹмӹт? — мӹнь ам ынгылы.
— Пушкин! Шӱдӹ кудлу шӹм сантиметр кыташ ылын, но тӹдӹ гӹц кӱкшӹ уке. А тӹнь попет…
Матюм, лачокат, ытараш келӹн. Тӹдӹ ӹшкежӓт тидӹм кӹзӹт яжон ынгылен, векӓт. Тевеш, ышыжы пырен, векӓт, колат, мам попӓ
— Витю, икӓнӓ манынат ыльы, вуйта тӹньӹн ик пӓлӹмӹ мужанет улы. Машинӓм, Витю, мо… Айда тӹдӹ докы кыдалына. Ӓрӓкӓ йӱмӹ гӹц карангмемок шон. Ато вычыде колашат лиэш… Нӓнге мӹньӹм тӹдӹ докы.
Лачокат, улы мӹньӹн ик техень пӓлӹмем. Юрий лӹмӓн. Мӹндӹр солашты тӹдӹ ӹлӓ. Только мужан агыл тӹдӹ. Лицӹшӹ ылеш. Токыжы халык седок толеш. Нерат лишӹ вӓтӹвлӓ цӓрнӹде йӱшӹ марывлӓштӹм тӹдӹ докы шыпштен кандат. Палшаш ядыт.
Лачок, кужын йӱмӓш гӹц тӹдӹ эдемвлӓм лыктын кердеш. «Установкым» техеньӹм пуа – ик и, кок ӓли кым и йӱӓш цӓрнет. Ужынам тӹдӹн пӓшӓжӹм . Но тидӹ кодировка манмет моло агыл, тама гипноз постол доко. Вуйвимӹш техень шамым пиштӓ. А пакылажы эдем ӹшке уже «пӓшӓлӓ». Ак йӱ гӹньӹ, агеш, а шанаш цӓрнӓ, керек-махань жепӹн тӹнгӓл колта…
— Матю, — манам. — Тӹдӹ докы кыдалаш лиэш, машинӓштӹ агыл делажы. Но… тӹдӹ докы кемешкӹ, тӹлӓнет ик ӓрняжок градусаным нимат йӱӓш ак яры. Тырхы тинӓрӹм, Матю, вара кыдалына…
Ик Матюм веле ытарымыла ма? Марынвлӓн сек кого эксӹк – шамде ӓрӓкӓ йӱмӓш. Кыце халыкшым ти цер гӹц ытарымыла? Кӱ келесен кердеш?

12
Пӹлӹшӹштӹ шужген… Вуй сӓрнен. Сӹнзӓ анзылны шанавӹллӓ тамахань крӱгӓвлӓ пӧрдӹнӹт. Йӓнгӹм вуйжырок шырал колтыш…
Вара цилӓ пӹц ли, вуйта тамахань леведӹш левед пиштӹш. Пакылажы нимат ам ӓштӹ…
…Шижӹн колтышым гӹнь, вӹкемлӓ ош халатан, ош калпакан ӹлӓлшӹрӓк пӱэргӹ пӱгӹнен ылын. Цурге веле сӹнзӓшкем анжа.
— Живой… — вара манеш.
Врач, векӓт… Мӹньжӹ кышты ылам вӓл, шаналтышым. Изиш вуйым сӓрӓльӹм, йӹр анжальым. Тоннаокыш. Диванышты киэм.
— Понгыжалтыц гӹнь, шӹп ки. Эче ӹлӓлтет, — врачет попа. – Такшым, пашкудетлӓн пиш кого таум келесӹ. Яра эче мӓ докына йӹле звонен шоктен. Тӹдӹ агыл ылгецӹ. Ато… Гипертонический криз — тидӹ масак агыл… Худаат лин колта ылын.
Махань пашкуды? Тусаральым. Анжем, лачокат, врачын туп шайылны, амаса ӓнг доны, Липа шалгалта. Кидвлӓжӹм онг тервен пӹзӹрӓлӹн, сӹнзӓ анжалтышыжат пиш тыргыжын каеш.
— Уколвлӓм ӹштӹшӹм, — врач лач ӹшкедурешӹжӹ хытыра.- Больницӹшкӹ, койкашкы, тӹньӹм пиштӓш келеш. Цецаш направленим сирен пуэм.
Тӹдӹ стол лош шӹнзӹ. Больницӹшкӹ? Тумаялат колтышым. Тӹшкӹ вацмы мӹлӓм изишӓт шоде. Вет картинӹм пӹтӓрӓш келеш! Вес пӓшӓвлӓӓт улы. Врачлан тидӹм юкынок келесӹшӹм.
— Шоэш-агеш… Кӱ тидӹжӹм тӹнь гӹцет ядеш? Келеш! Колынат, техень шамак – келеш – улы. Та-а-ак! – стӧл вӹлӓн пумагам тӹдӹ шӓрен пиштӹш. — Лӹмет-фамилиэт? Тӹрӹс им манярым теменӓт?
Врач сирӓ дӓ сирӓ.
— Остатка веремӓн утла шукы пӓшӓленӓт, сӓй? Тенге?
— Ровотаенӓм, — манам.
— Тыргыжланашат утым вӓрештӹн, векӓт?
Шытырвлӓ, тыргыжвлӓ гӹц, ӹлет гӹньӹ, кыце ытлет? Эдем нӹнӹ гӹц пасна лин ак керд.
— Тыргыж лиӓлтӹн, — манам.
— Табакым шыпшат?
Шыпшам-шыпшам… Кынамжы кечеш ик пачкы «Балканский звезда» ак ситӹ.
— Пырахаш келеш, — врач тымдышыла попалта.
Пишок пӓлем ылнежӹ. Цӓрненжӹ веле ам керд. Нигыцеӓт кӧргӹ виэм ак ситӹ. Шуашат цаценӓм ыльы, но… Кид ӹшкеок сигарет докы шыпшылтеш.
— Нимам анжыде, цӓрнӓш келеш. Ӹлӹмет шоэш гӹньӹ, сигаретӹм шу. Эче утла шелӓнӹм, тӹргач санзаланым ит кач. Давлениэт тӹньӹн кого. Свезӓ воздухышты шукырак ли, шукырак ялын кашт. Цилӓ шотышты ладнанрак ӹлӓш цацы.
Врач сирӓш цӓрнӹш. Пумагажым стӧл вӹлӓнок кодыш. Лапажы доно пӹзӹрӓльӹ.
— Иргодым кечӹвӓл якте приёмыш тол. Койкым йӓмдӹленӓ- манеш. – А кӹзӹт вӓрӹштет шӹп ки.
Ӹшкежӹ вара, изи чемоданчикшӹм цымыралят, тоцем лӓктӹн кеш.
Кӹдеж ӓнгӹштӹ тӹнгӹн шагалшы Липам анжалам. Тӹдӓт вӹкем анжа.
— Липа, ма мӹнь донемжӹ лин колтен? Нимат ам ӓштӹш. Келесӓй тӹнь хоть… Врач тӹлӓт таум келесӓш вӓк шӱдӹш.
Липа токем лишемӓт, стӧл сагашы пӧкенӹш шӹнзӹ.
— Таужы-мажы… Мӹнь ӹшкежӓт ӧрӓм веле. Шӹнзем ыльы тонна, чӓйӹм йӱӓм. Иктӓт уке, иктӹмӓт ам вычы.Трӱк амасашкем тӓгӱ пиш когон звоня. Ма техеньӹ? Анжалам — иктӓт уке. Пырем веле — эчеӓт тьырге шакта. Лӓктӹнок анжышым, а соикток иктӓт ак кай. Мам ӹштӓш? Трӱк йӓнгӹм тама шыралок колтыш. Вуйта тӓгӱ, кидем гӹцок кычен, квартирет докы виден кеӓ.
Липа кидлапа доно лицӓжӹм мӱден шӹндыш.
— Амасаэтӹм шӹкӓльӹм — питӹрӹмӹ агыл. Кӹдежӹш пырем, а тӹштӹ тӹнь седӹрӓштӹ киӓлтет. Рисуйымы картинет анзылны. Атат шӱлӹ, векӓт. Пиш когон лӱдӹн колтышым. «Скорый помощь»-ыш пӹтӹрӓлӓш кыце эче ышемжӹ ситен? Врач пӹсӹн толын шоктыш. Вӓрӹшкет тӹньӹм пиштӹш. Уколвлӓм моло ӹштӹш…
— Липа, — манам, — лачокат, шӱм вашт тӹлӓт кого тау!
— Ох, Виктор Афанасьевич, — тӹдӹ кужын шӱлӓлтӓ. – Ада ӹжӓлӓйӹ, ада перегӹ ӹшкӹмдӓм! Тӓмдӓм анжышат, йыштылшат иктӓт лишнет уке. Лишӹл эдем гӹц пасна кыце вара лиэш?
Ӹнде мӹнят цатрак шаналтен колтышым. Гипертонический криз? Инсульт яктеӓт шукок агыл? Лачок ма, вот тенге, иктӓж гӓнӓ кӓвӓрген вазашат лиэш? Колаш кӱ шана? Эдем вет хоть-маняры ӹлӹжӹ, соикток тӹдӹлӓн чӹдӹлӓ чучеш. Мане, эдем ышыжы доно пӓлӓ: кынам-гӹнят тӹдӓт уке лиэш. А вот йӓнг тидӹлӓн нигыцеӓт ӹнежӹ ӹнянӹ. Ынгылаш торешлӓнӓ.Уке-е, мӹнь донем тенге эче ак ли, шаналта.Мӹнь эче ӹлӓлтем. Сотыгечӹм, хоть кыце худан ӹлен гӹнят, шуэн кодымыжы ак шо.
— Такшым, пӹтӓртӹш веремӓн, Виктор Афанасьевич, мӹнь шижӓм, вуйта тӹньӹн тӓгӱ улы. Кӹдежӹштетӓт седок тӹвӹлӓйӹмӹ, лявӹрӓн, мышдымы ӓтӹдерӹмӓт ат уж. Тӓгӱ вуйта тӹнь верцет шытырлана… А нимахань ӹдӹрӓмӓш ак кай…
Шишока! Ышыштем валгынзышла валгалты. Тӹдӹ, векӓт, шамде лимӹкӹ, токем Липам ӱжӹн канден. Шишока! Ӹшкежӹ кӹзӹт кышты ылеш?
— Виктор Афанасьевич, ӹнде тӓлӓндӓ ладнан вӓрӹштӹ кимӹлӓ. Нима гишӓнӓт идӓ тыргыжланы. Мӹнь веремӓн-веремӓн токыда толаш тӹнгӓлӓм. Ма келеш, тӧрӧк попыда. Мӹнь лапкашкат кыргыж толам, ӓли иктӓ-ма весӹ керӓл лин колта – пожалысты. Содыки мӓ вет пашкуды ылына, икӹжӓк-иктӹлӓн седок палшымыла.
Липа токыжы кеӓш тӓрвӓнӹш.
— Тау, — манам. – Утлажок идӓ йыштыл. А такшым, квартир амасам ам сыралы. Шижтӓрӹдеок вескӓнӓ пырыда.

Анжок, ӓ, нимат ӹштӹде, тоны ӹшкетӹн пӓрдӓлӓш нелӹ пӓшӓм ӹштӹмӹ гӹцӓт ясырак ылыныш. Кечӹ мычкы мам ӹштӓш? Уке, соикток больницӹшкӹ мӹнь ам вац. Ӓль кид-ялем гӹц ялштен, силомок мӹньӹм тӹшкӹ шыпштен кеӓт? Агеп, йӓ…
Йӓнг мӹньӹм рисуяш шыпшын, но кӹзӹт кисточкыжым кыце кычет?
Мерцен-мерценок, йокрокланен, ти йыдым ӹшкетем эртӓрӹшӹм. Иргодеш, кечӹвӓл анзыц, эчеӓт токем врач кыдал толын. Мӹньӹм тӹштӹ выченӹт ылын, ямденӹт. Уколым ӹштӹш, пиш пачкатан сасла, цуц-цуц худашая доно ак вырсы. Вара «от госпитализации отказываюсь» манман запискӓм мӹлӓм сирӹктӹш.
Ӓнят, самынь кӹзӹт мӹнь ӹштем? Врачат ӹшке семӹньжӹ тӧр ылеш? Мӹлӓм пурым шана, палшынежӹ. Но больницӹн шӱлӹшӹжок мӹлӓм кӓньӹсӹр, мӹньӹм пӹзӹрӓ.
Тенгежӹ, Йымы манярым тӹлӓт висен пуэн, тӹнӓрӹ сойтокат ӹлет? Шукырак ӹлӹмӹжӹ цилӓлӓн шоэш ылнежӹ. Кӱ мӹнгешлӓ попа, алтала веле. Просто мӓ, ӹшке верцнӓ кредӓлӓш ӧркӓненӓ, карштымы гӹц, уты шытыр гӹц лӱдӹнӓ. «Маняры лиэш – лиэш» попалтенӓ.
Ӓнят, больницӹшкӹжӹ вацмылаок? Яра, вес гӓнӓ, кынам пыток вара пӹзӹрӓлеш…

Шӱлӓш изиш куштылгырак ли. Кӹпцӹк вӹлӓн вуйым кӱшкӹрӓк пиштен, книгӓм лыдаш цацышым. Но икманяр жепӹштӹ детектившӓт ситен шомыла чучы.
Липа шамакшым кыча ылын. Теве тӹдӓт токем пырен шагальы.
— Пуры кечӹ! Ну, кыцерӓк ӹшкӹметӹм ӹнде шижӓт?
— Йымылан тау, тагачы однакаракын, — диванышток киэн, манам. – Вуй ак сӓрнӹ, нимат ак каршты, векӓт?
— Цецаш давлениэтӹм висенӓ.Тахометрӹмӓт сагаэм канденӓм.
Изи пӧкенӹм нӓлят, сагаэм, диванлан кытын, шӹнзӹ. Шалахай кидемӹм кычыш, прӓжкӓжӹм пижӹктӹш, дӓ кидемӹм ӹшке ӓрдӹжӹ тореш пиштӹш.
— Йӧнӓн? – груша постолжым вжик-вжик темдӓл, ядеш. – Тырын ки…
Мӹнь амат тӓрвӓнӹ. Икманярышты «пик» шактыш. Липа экраным анжальы.
— У-у, давлениэт кого. Шӱдӹ кудлу дӓ шӱдӹ… Лекӓрцетшӹ улы? Нӹнӹжӹм хоть йӱӓт?
— Йӱӓм-йӱӓм… Доктор уколымат ӹштӓ…
— Тӹньӹн иэтвлӓм анжен гӹнят, соикток давлениэт когорак. Тӹнь эче халык медицина мам тымда, тӹдӹм ӹштӹ. Шаршым кач, лимоным моло… Мӹньӹн шаршем улы, ӹшке садыштына кушкеш. Тене шукым погенӓм. Вот тӹлӓтӓт канден пуэм.. Ӓнят, шаршы лемӹм тӹлӓт шолтен пуаш? Пӹрейӹктен?
Вот вет Липа! Вуйта нимат ак ынгылы. Кынам пӱэргӹн кид ӹдӹрӓмӓшӹн ӓрдӹштӹ киӓ, кыце нормальный давлени лин кердеш?! Шанет-агыт, соикток ӹрен кеет вет.
Эче икманяры ма-шоным хытыралят, угӹц толаш сӧрӹшӓт, Липа токыжы лӓктӹн кеш.
Эчеӓт ӹшкетем диванышты пӓрдӓлӓм. Нимат ӹштӹмӹ ак шо.
Тагыце-ӓнят, Якунь Ваня ышышкем пырен кеш. Тӹдӹн шаяжым ӓштӓлтен колтышым.
«Церлӹ эдем — тӹдӹ пел эдем веле, — тӹдӹ докы больницӹш толмыкем попалтен ыльы. – Мам шаналтет, тӹдӹм ӹштен ат керд. Вует ак шаны, кидет выльышы ганьы. Шулык ылмына годым мӓ тидӹм анат шиж. Анат шаналты. Шулыкнажым тӹнӓм ана ӓклӹ. А вот кынам пӹзӹрӓл шӹндӓ, тӹнӓм ойхыралат. Малын шӹм перегӓлт вӓл, манын колтет».
Якунь Ваня… Кыце тӹдӹ больницӹштӹжӹ пӓрдӓлеш? Токыжы андак сӓрнӓл-сӓрнӓл пырем ыльы, а теве, ӓрня эртен, миделам. Тӹнӓм койка гӹц кӹньӹлӹн, оленрӓк каштеш ыльыш. «Больницӹ — мӹлӓм агыл вӓр, тиштӹ йӓнгем кошка», — попалтальы.
Ӓнят, токыжы пӹтӹрӓл анжаш? Выча мӹньӹм, сӓй. Тек, монденӓм манын, такеш ак хайы. Церлӹ лимемӹм тӹдӹ ак пӓлӹ вет.
Оленок телефон докы мишӹм. Хирургический отделенин номерӹм погышым. Дежурный медсестра, сӓй, трубкам лӱктӓльӹ.
— Окунев Иваным сӹгӹрӓлдӓй, пуры лидӓ, — манам.
Таманяр вырт трубкашты ик юкат ак шакты. Вара…
— Алло! Окунев тиштӹ уке.
— Кыце уке? Тагышты тӱнӹ каштеш ма? Пишок келеш ыльы…
— Окунев тиштӹ уке. Тӹдӹм тенгечок больницӹ гӹц токыжы колтенӹт.
— Тӓ ада самынялт? Лачокат токыжы колтенӹт?
— Маняр гӓнӓ попаш лиэш?! Ӓль ороды ылыда! Токыжы тӹдӹ кеен! – пытлоч трубкам пиштӹш.
Токыжы кеен? Пӧртшӹ тӹдӹн улы ма? Э-э, лачок вет, тыл Якунь Ванян пӧрт якте шоде. Тӹдӹ ӹшкежӓт шӹргӹ участок покшалны тылышкы попазен, тӹштӹ шушырген ыльыш.
Ик семӹньжӹ увер сусу ылын. Яжо тӓнгем Якунь Ваня угӹц ял вӹлнӹ, угӹц пӓшӓшкӹжӹ пӧртӹлеш…
А Шишокажы? Кышты тӹдӹ кӹзӹт ылеш? Шамым ямден кенвацмем годшен тӹдӹ ӹшкӹмжӹм изишӓт ак пӓлдӹртӹш! Ни кӹрӓтӹштӹ, ни кайдымы нигыштат квартирыштем ак шижӓлт.
Тамалын-ӓнят вуйышкем худа ыш пырен кеш. Но тидӹлӓн ӹнянӹмӹ шоде. Шишока тенге ӹштӹшӓшлык агыл ыльы. Вет ти жепӹштӹ мӓ туанвлӓ постол лин шӹнзӹннӓ.
Шишокаат Якунь Ваня сага ӹнде шӹргӹшкӹжӹ вӹсӓлтӹн, векӓт, ойхын шаналтышым. Кыце тенге тӹдӹ ӹштен кердӹн! Эдем семӹнь агылыш! Такшым, тӹдӹ эдем вет агыл.
Шишока мӹньӹм шуэн коден? «Цеверӹн» мандеок?
Тенгежӹ, мӹнь тӓнгемӹм ямдышым? Такшым, тӓнгвлӓм шукы семӹнь ямдат. Хоть эдемӹм, хоть эдем агылымат. Кынамжы, ӓнят, тӹнь ӹшке тидӹлӓн вуйнамат ылат. Тидӹ тӹнь тӓнг лин мыштыделат…

Тӓ кӹрӓтӹштӹ, тӓ омыштем Шишока мӹлӓм кайы. Мӹнь диваныштем угӹц нӹж лин колтенӓм ыльы, тама. Нерӓлтенӓм, векӓт.
Лишнем вуйта шӹргӹ ӧртӹн аражы пӓлдӹрнӓлт лӓктӹ.
— Пуры вара, Афанасич! – манындалеш. — Кыцерӓк шулыкетшӹ?
— Тӧрлӓнӓш цацем, — манам. — Ӹнде куштылгырак ли.
— Пиш яжо, пиш яжо…
А юкшы сылыкракын шакта. Анжем, выргемжӹ тӹдӹн мӹньӹн нӓлмем агыл. Халаштышыла ак кай. Молнамшы семӹньок шӹргӹштӹшӹ йишӹн каеш. Калпакшат улы. Шӹртӹ морко мычашан.
— Шишока! Кышты ямын каштынат? Уке ылатат, ойхыралат вӓк колтышым.
— Пӓлет, Афанасич, айырлаш мӓлӓннӓ вӓрештеш.
— Ма тенге? Тӹнь гӹцет пасна мӹлӓм йокрок. Токет пиш тымень шӹнзӹнӓм ыльы. Туанок лач лиц…
— Ынгылем… — Шишока шы-ы-ыж шӱлӓлтӓ. – Ак ли тонет ӹлӓш. Якунь Ваня токыжы пӧртӹльӹ. Тӹдӹлӓн ӹшкетшӹлӓн нелӹ. Палшалташ келеш… кычык тӹдӹлӓн келеш. Тӹдӹлӓн кӹзӹт тӹньӹн гӹцӓт ясырак.
Мӹнят тидӹ гишӓн шаналтышым.
— Якунь Ваняжылан кайыц ма? – ядындалам. — Тӹдӹ тӹньӹм ужы?
— Уке-е… Мӹнь уждымок тӹдӹлӓн палшем. Кердмем семӹнь кымылжым лӱктем, ойхыжым шӧрем. Худам карангдаш цацем. Тидӹлӓн кӓпӹм анжыкташ акат кел. А тӹньӹн тиштӹ Матю тӓнгет улы… Эчежӹ Липаат теве…
Мӓ икӹжӓк-иктӹнӓм пыт анжална.
— Эчежӹ кӓньӹсӹр мӹлӓм халашты, — Шишока попа. – Тиштӹ мӹнь ӹлен ам керд. А шӹргӹштӹ мӹлӓм ирӹк, йонгата. Цилӓлӓнок вет техень вӓр келеш.
— Айырленӓ, тенгежӹ мӓ, Шишока?
— «Цеверӹн» манде, лӓктӹн кеӓш яжо агыл. Седӹндон тевеш токет сӓрнӓл пырышым.
— Цеверӹн, тенгежӹ гӹньӹ, Шишока! Яжо тӹнь ылат!
… Понгыжалт колтышым – сагаэм иктӓт уке. Ыльы вӓл Шишокажы?

Пурынок цеверлӹшнӓ? Тӓнгвлӓ семӹньок.
А тӓнгӹм ямдаш йӹле лиэш. Икӓнӓ ужмем теве вуйышкем толын пырыш…
Тидӹ анзыли, векӓт, ыльы. Тӹнӓм шӹргӹвлӓ йылыделыт…

Ик цевер кӓнгӹж кечӹн мӹнь халана лишнӹшӹ изи шӹргӹшкӹ тӓрвӓнӹшӹм.Этюдвлӓм сирӓлӓлмем шон ыльы. Пӧрттӱн цевержӹм анжылтын, мӹнь пӱлӓ тӹштӹ сӓрнӹшӹм. Шӹргӹ тӹр доно, лапаташкыракат вален, мӹнгеш кӱкшӹ вӓрӹш кузен, седок тамам техеньӹм кӹчӓльӹм. Но этюдникем седок пулышыштемок кечен.
Маняр гӓнӓ тенге уже лиӓлтӹн. Сӓрнет-сӓрнет, дӓ трӱк иктӓж вӓре шагал колтет. Теве! Вуйта тӓгӱ тӹньӹм кидлӹвӓл гӹцок роалтен шагалта. Анзылнет пачылт кешӹ вӓр вуйта тамам тӹлӓт пишок келесӹнежӹ. Пӧрттӱ пӹлӹшӹшкет тамам пӹжгӓ. Дӓ тӹнь, вуйта стенографист, тӹдӹн попымыжым пыт сирӓш тӹнгӓлӓт. Только ручка доно агыл, а чиӓ доно – тамахань кагаквлӓм, чиӓ тамгавлӓм, тӹлӓт веле пӓлӹмӹ тӹшвлӓм мӹнерет вӹлӓн пӹсӹн шӹндет!
Анжет – картин шачаш тӹнгӓлӹн!
Тенге мӹнь пиш когоок агыл сӓрӓн анзылан тӹлнен шагальым. Тиштӹ пӧрттӱ мӹлӓм икмахатижӹм пачаш йӓмдӹлӓлтӹн. Этюдникӹм шагалтен веле шоктышым, тагышец ӓнят ял лӹвӓкем, кужырак шуды логӹц, пи тӹргештӹл лӓктӹ. Техеньӹ сусу! Вӓрӹштӹжӹ шалген ак тырхы, со тӹргештӹлеш дӓ тӹргештӹлеш. Йӹрем сӓрнӓ. Шим цӹреӓн, кужы, вӹцкӹж, но каклякарак ялан. Кужы пачшым пӹтӹркӓлӓ! Токемлӓ таки, мадын, тӹргӓ. Шижӓлтеш, тӹдӹ эче игӹ веле ӹлеш.
Но теве ӧрдӹж тӹшкӓвлӓ лошты тамахань кек вӹсен лӓктӹ, дӓ пиэмӓт тӹдӹ паштекшӹ пикшлӓ чӹмӓлтӹ.
Мӹнь кидӹш кисточкым нӓльӹм. Но… сӓрӓн вес велнӹ сӹгӹрӓлмӹ юк шактен колтыш.
— Дже-е-ек! Дже-е-ек! – тянгыра юк кужын саслен.
Тетя юк доко — пӓлӹшӹм. Лачокат, икманяр вырт гӹц токем иктӓ луаткок иӓш ӹрвезӓш лӓктӹн шагальы. Кидӹштӹжӹ шӱ прӓжкӓм дӓ шарга лапшемӹм кычен.
— Чӹчӹ, тиштӹ пим ужделат? — мӹнь гӹцем ядеш.
Ӹшкежӹ цуц мӓгӹрӓл ак колты, юкыштыжы техеньӹ ойхы.
— Тӹдӹ вет эче изи, кӓпшӹ доно веле когоракла каеш. Кыш кыдальы вӓл? Ӹнде вет токына корным ак мо! Шӹргешок ямеш. Эх, малын колтышым вӓл? Малын колтышым?!
Дже-е-ек! Дже-е-ек! – эче кыце кердмӹн сӹгӹрӓлеш.
— Теве тӹшкӹлӓ Джекет кыдальы, — тӹшкӓвлӓ векӹ мӹнь анжыктем. – Ит ойхыры, моат пиэтӹм. Нигышкат тӹдӹ ак ям, — ладнангдараш ӹрвезӹм цацем.
— Ямеш вет шӹргӹштӹ, корным ак мо, — тӹдӹ со ойхыра.
Анжыктымем векӹ ӹрвезӹ талашен кыргыжы. Тӓнгжӹм кӹчӓлӓш. Ӹжӓлӹнок тӹдӹ мӹлӓмӓт чучы. Лачокат, пижӹм кӹчӓл моэш вӓл? Ти историн мычашыжым мӹнь ам пӓлӹ.
А вот мӹнь Шишокаэмӹм эче иктӓж гӓнӓ ужам вӓл? Тидӹлӓн пишок ӹнянӹмем шоэш…

13
Лож-лож-лож — пӧрт левӓш гӹц вӹд ваштырвлӓ йогат. Шодырге патькалтышвлӓ пӧрт левӓшӹм пыдалат. Ирокшен юр ложга дӓ ложга. Мӹнь шершӓнгшӹ окня доны шалгем, тӱгӹ анжем дӓ юрын ложна мырыжым колыштам.
О Йымы! Тевеш ӹнде вычен шонна. Тинӓрӹ вычымы юр токынаат толын! Тидӹлӓн улы кымдем, сӓй, ӹвӹртӓ. Юрын мырым колыштын, мӹньӹн йӓнгемӓт эче ак тем. Мыры, юр! Мыры!
Кидӹштем мӹнь конвертӹм кыченӓм. Яжо уверӹм сирмӓш гӹц пӓлӹшӹм.
«Шергӓкӓн Виктор Афанасьевич! — тӹштӹ сирӹмӹ. – Ноябрь мычашты, Москвашты, Венгр культурный центрӹштӹ «Сказ о земле Марийской» художественный выставка пачылталтеш, «Арт-лавка» пӓшӓм ӹштӓш тӹнгӓлеш. Ти выставкышкы тӓмдӓмӓт у пӓшӓвлӓ доно шотеш пиштен ӱжӹнӓ. Венгр посольствын икшӹ секретарьжы –Андрош Фараго».
Вес кого сусу – у картинемӹм рисуен пӹтӓренӓм. Тенге мӹлӓм чучеш доко. Мане, йӓнгем выргыжеш, кӹзӹтӓт эче вуйта тамажы тӹштӹ ситӹдӹмӹлӓ шижӓлтеш. Ма ак ситӹ? Тидӹжӹм ӹшке йӓнг веле пӓлӓ, а мӹнь ӹнде ти картиныш ик тамгамат утым ӹнем пырты. Ӹнде картинем лач мӹньӹн веле агыл, тӹдӹ ӹнде анжышывлӓнӓт ылеш… Ӹшке ӹлӹмӓшӹжӹ доно ӹлӓш тӹнгӓлеш. Тек эдемвлӓ ма яжожым дӓ худажым суят…

(Мычаш)

Запись опубликована в рубрике Uncategorized. Добавьте в закладки постоянную ссылку.

1 отзыв на “Мӹнь дӓ Шишока 3

  1. Яжо произведении: паян фантазиан, куштылгы корнан, автор мистикы -ямак йо:ным моло кычылтеш. Лыдаш яратышылан — подарка.

Добавить комментарий

Заполните поля или щелкните по значку, чтобы оставить свой комментарий:

Логотип WordPress.com

Для комментария используется ваша учётная запись WordPress.com. Выход /  Изменить )

Google photo

Для комментария используется ваша учётная запись Google. Выход /  Изменить )

Фотография Twitter

Для комментария используется ваша учётная запись Twitter. Выход /  Изменить )

Фотография Facebook

Для комментария используется ваша учётная запись Facebook. Выход /  Изменить )

Connecting to %s