Кок йӹлмӹлӓ попен мыштымаш социальне дӓ политика проблема семӹнь

Ти артикль 1990-шы инок сирӹмӹ. Эстони тӹнӓм Совет Ушемӹшток эче ылын. Авторын шанымашвлӓжӹ кӹзӹтшӹ Руш Элышты актуализируялтыныт веле. Седӹндоно, лыдын лӓктӓш уты агыл.

Тагачы кечӹн халыквлӓ икӹжӓк-иктӹштӹ гӹц со тамам гӹнят нӓлӹн шалгат, кӱслӓт (йиждӓт), пуат, йӹлмӹвлӓм тыменьӹт, тӓнгвлӓм воят, роднявлӓ лит, марлан кеӓт ӓль ӹдӹрӹм нӓлӹт- тидӹм мӓ икӹжӓк-иктӹ лоштыш влиянивлӓ манына, тидӹ цилӓ кӹзӹтшӹ жепӓш эдемӹн ӹлӹмӓшӹшкӹжӹ пыра. Тӹдӹ, ма шӱдӹ и перви лач привилегиӓн эдемвлӓлӓн веле пумы ылын, тидӹм кӹзӹт ушемкымдемӹн цилӓ членжӹ лошты пайылымы, рӓдовой гражданвлӓӓт ти кӹцкӹвлӓм ӹнде тотешт кердӹт. Тидӹм тӱнымбалын виӓнгшӹ вӓрвлӓштӹ ужаш лиэш, тидӹ Скандинавиштӓт дӓ Покшал Европыштат каеш. Техень ситуаци иллюзим шачыкта, вуйта тенге со ылын дӓ тидӹ вуйта тенге и лишӓшлык. Эче ӓкрӓн курымвлӓ годымок халыквлӓ яжорак мӱлӓндӹвлӓм кӹчӓл, вӓр гӹц вӓрӹш каштыныт, вес халыквлӓ доно яркалалтыныт, ассимилируенӹт ӓль ӹшке вес халыквлӓ лоэш шылен кенӹт, икӹжӓк-иктӹштӹлӓн ма-шон улы хӓдӹрвлӓштӹм выжаленӹт, икӹжӓк-иктӹштӹ гӹцӹн тыменьӹнӹт, вес халыкын ма яжожы улы, тӹдӹм ӹшке ӹлӹмӓшӹштӹштӹ кычылташ цаценӹт: цилӓ тидӹм истори гӹц пӓленӓ. Вес халыквлӓ доно активне контактвлӓ вашталтмы жепвлӓн, вырсывлӓ тӹнгӓлмӹкӹ дӓ пӹтӹмӹкӹ шачыт.
Но халыквлӓ дӓ кугижӓнӹшвлӓ ӹшке лоштышты тырын ӹлӓт гӹньӹ ти процессвлӓ маханьраквлӓ ылыт? Ти ядмашеш вӓшештӓш манын, шӱдӹ, шӱдӹ вӹцлӹ и периш Скандинавиштӹш сола ушемкымдемӹм анжалына. Вет сола ушемкымдем, манаш лиэш, статикӹштӹ ылеш. Тӹнӓмшӹ хресӓнь эдем Скандинавин шукы вӓрӹштӹжок дӓ Европыштат кыды вӓрежӹ (Франци дон Испаништӹш гомогенный ушемкымдемвлӓм шотыш ана нӓл гӹньӹ) вескид йӹлмӹвлӓм пӓлӹдеок ӹлен кердӹн. Техень ӹлӹмӓш овуца Российӹштӹ дӓ Китӓйӹштӹ кӹзӹтӓт эче нормеш шотлалтеш.
Ти ӹлӹмӓш овуцам кӹзӹтшӹ жепӓш ӹлӹмӓш доно тӓнгӓштӓрӓш гӹньӹ, нӹнӹ лошты кого айыртемвлӓм цаклаш лиэш: тӹдӹ, ма шӱдӹ ӓль шӱдӹ вӹцлӹ и перви привилегиӓн класслан веле пумы ылын, кӹзӹт тӹдӹ вашталтын дӓ вашталтеш, тидӹ тыменьмӓш кӱкшӹц доно кӹлдӓлтӹн, вет ушемкымдемӹн цилӓ членжӹн тыменяш праважы улы. Тидӹ цилӓ цивилизованный ушемкымдемӹн элементвлӓжӹ ылыт, тидӹм шӓрӓш транспорт, обязательный тыменьмӓш дӓ ушемкымдемӹн ӹлӹмӓшӹм виктӓрӹмӓштӹ ӹшке мненим келесен кердмӓш палшат.

Вим кычылтмы ваштареш шалгымаш ӓль идентитетӹм ӹшӹклӹмӓш?

Попашат уке, тӹ халыквлӓ лоштыш ӹлӹмӓш, кыдывлӓ «питӹрӹмӹ агыл» ушемкымдемӹштӹ ӹлӓт, пиш интересный, эдемӹм шотыш нӓлшӹ, ӧрт шотыштат паян ылеш. Но йӹлмӹ монгыр гӹц анжалаш гӹньӹ, халыквлӓлоштыш ӹлӹмӓш эдемлӓн ӹшке нелӹцвлӓм канден кердеш. Полилингвизм (шукы йӹлмӹ дон попен мыштымаш) психологический стрессӹм дӓ «цилӓ эдемок ик ӓкӓн агыл» шанымашым канден кердеш. Ти шотышты пӹтӓриш рӓдвлӓштӹ тӹ эдемвлӓ веле лит, кыдывлӓн личный качествывлӓштӹм яжон виӓнгдӹмӹ дӓ кыдывлӓ ушемкымдем, икӹжӓк-иктӹ дон кӹлвлӓм кычен мыштышы дӓ яжо тымдымашым нӓлшӹвлӓ лит, кыдывлӓ вескид йӹлмӹлӓ попен мыштат.
Вескид йӹлмӹвлӓм тыменьмӓш эдемлӓн худам канден кердеш, тидӹм мӹнь келесӹмем ак шо. Кынам эдем шукы йӹлмӹ доно попен мышта, а весӹвлӓжӹ агеп, тӹнӓм техень шанымаш шачын кердеш. Вескид йӹлмӹвлӓ доно яжон попен мыштымашым тергӓш веле келеш, дӓ тӹнӓм эдем тыменят кердеш- ти анжалтышат самынь. Ӹлӹмӓш ӹшкеок анжыкта: иктӹвлӓ йӹлмӹм йӹле тымень кердӹт, весӹвлӓжӹлӓн ти процесс нелӹн пуалтеш.
Пӹтӓртӹш лу ивлӓн тӱнымбалны дӓ тенгеок Скандинавиштӓт билингвизм дон полилингвизм гишӓн пиш шукым попат дӓ тидӹм социолингвистикӹн нормеш вӓк, шотлат. Вес семӹньрӓк шанышывлӓм националистеш, расистеш, эмигрантвлӓ ваштареш шалгышеш моло шотлат. Кыды идеалистшӹ совет сӓндӓлӹкӹштӹш халык нигилизмӹмӓт яжоэш шотла.
Кыды-гынамжы билингвизмӹм политикӹн пропаганда лӹм донат кычылтыт. Совет Ушемӹштӹ кок йӹлмӹлӓ (билингвизм) попен мыштымашым рушын агыл халыквлӓм пӹтӓрӓш, шылатен колташ манын, инструмент семӹнь кычылтыт. Билингвизм дӓ шукы культуран ылмаш вӹкӹ ошалгы-якшар сӹнзӓлӹк вашт анжаш кыдывлӓжӹн ӓмӓлӹштӹ улы. Совет интернационализм лӹм доно тидӹм анжаш гӹньӹ, тидӹм халыквлӓм пӹтӓрӹмӓш вӹкӹ ӹшӹклӹшӹ вуаль семӹнь анжаш лиэш- ти шанымаш техень ылеш: «мӓ неволя рушын агыл халыквлӓн йӹлмӹвлӓштӹм ана пӹтӓрӹ».
Ушемкымдем «виш ылеш гӹньӹ» статикӹштӹ ылшы ушемкымдем гӹц тӹдӹ пиш айыртемӓлтеш дӓ йӹлмӹвлӓ вӹкӓт тӹштӹ анжалтышвлӓ вес йишвлӓ ылыт. Но тиштӹ эдем ӹшке ма келешӹм, айырышашлык ылеш. Тоталитарный ушемкымдемӹштӹш халыквлӓ лоштыш кӹлвлӓлӓн анзыцок йӓмдӹлен шӹндӹмӹ формывлӓм пуэн кердӹт, нӹнӹ шаблонвлӓ доно иктӓ-маняр виӓнгӹт, варажы пӹснен кердӹт дӓ халыквлӓм ассимиляци монгырышкыла нӓнгеӓт. Вадывел ушемекымдемӹштӹ ти шотышты, воксеокат вес семӹнь шанат. Демократиӓн ушемкымдемӹштӹш дӓ совет тоталитарный системӹштӹ ма техень «билингвизм дӓ тӹдӹн махань цельжӹ» тидӹмӓт кок семӹнь вӓк, ынгылат.
Вадывел ушемкымдемӹштӹ билингвизмӹмӹм ӹшке айырет, тидӹм директивӹвлӓ гач эдемлӓн ак тышкеп, тӹдӹн цельвлӓжӓт положительный ылыт, сек тӹнг шанымашыжы тиштӹ- эдемӹн национальность дон идентитешӹм переген кодымаш. (Но вадывел системӓт, сойток, идеальный лин ак керд). Совет тоталитаризмӓн ушемкымдемӹм анжалаш гӹньӹ, тӹштӹ билингвизмӹм анзыцок планируен шӹндӹмӹ: кугижӓнӹшӹн политикӹжӹ Совет сӓндӓлӹкӹштӹш рушын агыл халыквлӓм веле тидӹ тӹкӓлеш, ти политикӹн ӹшке девизжӹл ылын «руш йӹлмӹ- кокшы туан йӹлмӹ». Билингвизмӹн цельжӹ халыквлӓм ассимилируйымаш, эдемӹн идентитетшӹм ямдаш цацымаш ылын.
Кыце тетя йӹлмӹвлӓм тымень кердеш, тидӹм школышты, тымдымы процесс годым шотыш нӓлмӹлӓ. Тӹ школвлӓштӹ, кышты гуманитарный дӓ реальный дисциплинывлӓм келгӹрӓкӹн тымдат, тидӹм кынамжы тымдымы программывлӓм планируйымы годым шотыш нӓлӹт. Но нӓлӹн кердӹт шукыракымат.
Шанымем доно туан (ӓвӓн) йӹлмӹ дон попен, тӹдӹм тымень мыштымаш вескид йӹлмӹлӓ попен дӓ тымень мыштымаш гӹц айыртемӓлтеш. Тӹ эдемвлӓлӓн, кыдывлӓ туан йӹлмӹ дон яжон попен мыштат, лин кердеш вескид йӹлмӹм тыменьмӓш куштылгын пуалтеш. Тидӹм кок йӹлмӹ доно попен мыштымаш годым, шотыш нӓлмӹлӓ.

Административно планируйымы кок йӹлмӹлӓ попен мыштымаш кок тӹрӓн

Кок йӹлмӹлӓ попен мыштымы гишӓн шаям тӹкӓлмӹкӹ, шӹренжок кыце кокшы йӹлмӹм тымдаш, тидӹм шукынжок акат пӓлеп, вескид йӹлмӹм тымдымаштат профессионалын позици гӹц агыл анжат. Ушемкымдемӹн, кугижӓнӹшӹн дӓ иктӓ регионын билингвизмӹм шӹренжок ушемкымдемӹн дӓ эдемвлӓн кок йӹлмӹм кычылт ӹлен кердмӹштӹ гишӓн попалтеш. Шукы халыкан кугижӓнӹшвлӓ, шукы халыкан регионвлӓ, колонизируйымы дӓ оккупируйымы сӓндӓлӹквлӓ дон регионвлӓ, эмигрант дӓ имигрантвлӓн ӹлӹмӹ вӓрвлӓ социальне монгырым шотыш нӓлӓш гӹньӹ, билингвизмӓн ылыт дӓ тенге ушмекымдемӓт кок йӹлмӓн лиэш. Тенге ылмым Мессопотами культурын жепвлӓ годшенок пӓленӓ.
Кӹзӹтшӹ жепӓш билингвизмӹн исторический айыртемвлӓжӹ улы, кыды ӹшке сагажы молнам пӓлӹдӹмӹ социальне дӓ политический проблемӹвлӓм канден кердеш. Билингвизмӹн тӹнг ядмашыжӹ индивидуум дон ушемкымдем лоштыш кӹлвлӓ. Седӹндонат техень монгырвлӓм шотыш нӓлмӹлӓ:

1). билингвизмӹм эдем ӹшке айыра ӓль тӹдӹлӓн административно тидӹм ӹштӹмӹ
2). билингвизм кок монгырышкыла виӓнгшӹ (симметриӓн) ӓль ик монгырышкыла виӓнгшӹ (ассимметриӓн)
3). билингвизм темӹшӹ, кыды цилӓ ушемкымдемӹм ӓвӓлтӓ ӓль ушемкымдемӹн кыды-тидӹ членвлӓжӹм веле тӹкӓлшӹ (пӹзӹрӹмӹ халыквлӓ ӓль чӹдӹ шотан халыквлӓ)
4). билингвизм темӹшӹ ӓль темӹшӹ агыл (вес йӹлмӹлӓ яжон попен мыштат ӓль агеп)

Кок культуран ушемкымдемӹм анжалаш гӹньӹ, билингвизмӹм тенгеок эдемӹн идентитешӹм переген колымаш интересуя. Кок йӹлмӹлӓ попен мыштымаш, кок культурым пӓлӹмӓш эдемлӓн виӓнгӓш палша ӓль мӹнгешлӓ тӹдӹлӓн нелӹцвлӓм канда дӓ тенге тӹдӹ ушемкымдемӹштыш кӱшӹл вӓрвлӓш ак шо лиэш?
Кӹзӹтшӹ жепӹн билингвизм шӹренжок административно планируйымы семӹнь кычылталтеш. Ушемкымдемӹн администрацим анжалаш гӹньӹ, тӹдӹ эдемвлӓ гӹц (ӓль шукы эдемжӹ гӹцок) кок йӹлмӹлӓ попен мыштымашым тергӓ, тидӹм пӹтӓриок пӹзӹрен шӹндӹмӹ дӓ чӹдӹ шотан халыквлӓм тӹкӓлеш, тенге ушемкымдем ӹшке пӓшӓжӹм нормально ӹштен кердеш. Техень тергӹмӓшӹм ынгылаш лиэш, но тӹ жепӹнок техень ылмаш «эдемвлӓ ик ӓкӓн агылеп» шанымашым кымдан шачыкта.
Кынам билингвизмӹм эдемвлӓ сознательно айырат, тидӹ кого проблемӹвлӓм ак канды. Мары дон вӓтӹ моло ик халык гӹцӹн агылеп гӹньӹ, махань йӹлмӹ доно тетям тымдаш лиэш, тӹдӹм нӹнӹ ӹшке айырат.
Махань ушемкымдемӹштӹ билингвизмӹм ӹлӹмӓшӹштӹ реализуяш цацат, тидӹ лошты кого айыртем цаклалтеш. Пӹтӓриш ушемкымдемжӹ махань-шон кычыквлӓм пуа, весӹштӹжӹ нимахань стабильность ак кай. Семняштӹ туан (ӓвӓн) йӹлмӹ докы кого вниманим ак айыреп гӹньӹ, тетя ти йӹлмӹдеок киэн кодын кердеш дӓ тенге толшаш ӹлӹмӓшӹштӹжӹ махань-шон психологический нелӹцвлӓм тӹдӹлӓн тырхаш вӓрештеш. Лӹмӹнок парадоксальнела воксеокат вес йӹлмӹлӓ попаш тӹнгӓлмӹ каеш- ӓтя-ӓвӓ ик йӹлмӓн ылыт гӹнят, тетявлӓштӹ лин кердеш, воксеокат вес йӹлмӹлӓ попат. Тидӹм шӹренжок Российӹштӹ ужаш лиэш. Тидӹм йӹлмӹвлӓн статус дӓ престиж доно ынгылдарат лиэш: ик йӹлмӹжӹ престижӓнеш шотлалтеш, весӹжӹ агеш.

Ик монгыран кок йӹлмӹлӓ попымаш идентитетӹм льыскыдемдӓ

Административно планируйымы билингвизм симметриӓн дӓ ассимметриӓн лин кердеш. Симметриӓн билингвизм тидӹ тӹнӓм, кынам кок халыкге икӹжӓк-иктӹштӹн йӹлмӹштӹ доно яжон попен мыштат. Ассиметриӓн билингвизм годым ик халыкшы вес халыкын йӹлмӹжӹм пӓлӓ, а вес халыкшы ак пӓлӹ. Техень ситуаци простажок агыл, тиштӹ кугижӓнӹш политика, культуран виӓнгмӓш кого рольым мадын кердӹт. Шамак толшеш, Эстоништӹ эстон йӹлмӓн культура доминируя, но вӹцлӹ и нӓрӹ тӹдӹм руш йӹлмӹ доно вашталташ цацымы. Но тенге гӹнят периферийӹштӹ ылшы рушла культурым виӓнгдӹшӹ эдемвлӓ, шӹренжок эстонла попен мыштенӹт. Йӹлмӹвлӓн статус вӹкӹ политика дӓ культура монгыр гӹцӹн анжалаш гӹньӹ икӹжӓк-иктӹштӹ доно ваштареш шалгымым цаклаш лиэш. Политика руш йӹлмӹм цилӓ вӓре кычылташ цацен гӹньӹ, культура ӹлӹмӓшӹштӹ тидӹ вес семӹньрӓк анжымы. (Коммуниствлӓн партиштӹ руш йӹлмӹм кымдаракын шӓрӓш манын, чӹдӹ агыл директивӹвлӓм лыктын).
Суомиштӹ кок йӹлмӹлӓ попышы регионвлӓштӹ чиновниквлӓ кок йӹлмӹлӓ попышашлык ылыт дӓ тидӹ симметриӓн билингвизм гишӓн попа. Ти регионвлӓштӹ ик йӹлмӹ вес йӹлмӹм пӹзӹртӓш ак цацы, кок йӹлмӹге ик ӓкӓн ылыт. Культурыштат кок йӹлмӹге кӱкшӹ престижӓн ылыт.
Совет ушемӹштӹш билингвизмӹм анжалаш гӹньӹ, тӹдӹ административно пиш шанен планирыйымы, тидӹ рушангдымы политикӹн ик лаштыкшы ылеш (тӹнг культура рушла виӓнгшӓшлык дӓ тенге ик совет халык формируйымы лиэш). Седӹндонат Совет ушемӹштӹ 1988 и якте ик монгыран ассимметриӓн билингвизм вӹкӹ веле мелӹн анженӹт. Рушын агыл территоривлӓштӹ цилӓ гӹц рушла попен мыштымашым тергенӹт дӓ тӹштӹ ӹлӹшӹ дӓ тӹшкӹ ӹлӓш толшывлӓ гӹц вӓрӹштӹш халыкын йӹлмӹ доно попен мыштымашым иктӓт тергӹде- руш йӹлмӹм пӓлӹмӓшок ситен. Ти политика эче кӹзӹтӓт вашталтде: Михаил Горбачевын политикӹжӹн ик тӹнг шанымашыжы техень ылеш: совет эдем хоть-кышты Совет ушемӹштӹ ӹлӹжӹ, тӹдӹ цилӓ вӓре ӹшкӹмжӹм тонышылажы шижӓшлык. Вӓрӹштӹш халыквлӓ толшывлӓм ынгылышашлык ылыт, толшывлӓлӓн вӓрӹштӹш халыквлӓм ынгылаш ак кел. Техень политика эдемӹн ик тӹнг праваэшӹжӹ шотлалтеш.
Совет системӹштӹ ӹшке парадоксвлӓжӹ раскыдын кайыт: ик монгыран билингвизм доно союзне республикӹвлӓн йӹлмӹвлӓштӹм официальне статус доно кычылташ цацымы. Шукы республикӹшток- Балтин цилӓ республикӹштӹ, Грузиштӹ дӓ шӹренжок Армеништӹ союзне республикӹн йӹлмӹм ӹлӹмӓшӹн цилӓ областьыштыжы кычылтмы, тенгеок университетвлӓштӓт дӓ шӹнцӹмӓш литературым сирӹмӓштӓт. Сотыки, йори планируен шӹндӹмӹ билингвизм политика дӓ кугижӓнӹшӹн планышты ылшы пӓшӓ вим вӓр гӹц вӓрӹш кандыштмаш Балти республикӹвлӓн йӹлмӹвлӓн кычылтмашымат ӓнгӹсӹремдӓш тӹнгӓлӹн: эстон, латыш, лиетувавлӓ гӹц рушла мыштымашым тергенӹт, а толшывлӓ гӹц ти халыквлӓн йӹлмӹвлӓм пӓлӓш ак кел ылын: толшывлӓ. шамак толшеш, педиатрын, психиатрын, пӹркӓшӹкӹн ӓль почтышты пӓшӓм ӹштенӹт гӹнят. Тӹ сӓндӓлӹквлӓлӓн, кыдывлӓ молнам ик йӹлмӓн ылыныт, кок йӹлмӓнӹш ванжымаш махань-шон психологический дӓ моральне проблемӹвлӓм канда. Ик монгыран билингвизм вӓрӹштӹш халыклан негативне кишӓвлӓм кода дӓ толшывлӓлӓн палша. Техень политика халыкым шылатымаш, ассимиляци докы нӓнгеӓ.
Ик монгыран билингвизм, кыды Совет ушемӹштӹ йӹлмӹ политикӹн тӹнг идейӹжӹ ылеш, кок йӹлмӹ пӓлӹмӓшӹм тергӓ дӓ шукы индивидуумын идентитетшӹм дӓ ӹшкӹмӹм шотеш пиштӹмӓшӹм пыдырта. Сек худажы тиштӹ, ти эдемвлӓ ӹшке туан йӹлмӹштӹм руш йӹлмӹ гӹц ӱлӹксӹ статусанеш шотлат. Тидӹ гӹц пасна мам культурышты туан йӹлмӹ пуа дӓ мам туан йӹлмӹлӓ ӹштӓш лиэш, тӹдӹм ӹштен ак кердеп. Ти кок элементӹм шотыш нӓлӓш ак цацеп дӓ ма эче хударакшы, йӹлмӹвлӓм ямдаш вӓк цацат (Мордовиштӹшӹлӓ, Чувашиштӹшӹлӓ, Марий Элӹштӹшӹлӓ. Ош Российыштышыла). Туан йӹлмӹм шотеш пиштӹдӹмӹ велдӹк шачшы ыражвлӓм «престижнерак» йӹлмӓн культура доно тумышташ цацат (Совет ушемӹштӹ руш йӹлмӓн культуреш кушшы кок йӹлмӹлӓ попен мыштышы пылвуйкымдем (поколени) цилӓжок ак одобряйы, тенге идентитетӹн проблемӹвлӓм веле келгемдӓ).
Кок йӹлмӹлӓ попышывлӓн пӹтӓриш пылвуйкымдемжӹ шоэн веле кокшы йӹлмӹ доно яжон попен мышта дӓ кынам туан йӹлмӹнӓт престижшӹ ямеш, ти йӹлмӹжӓт мондаш тӹнгӓлмӹ лиэш. Тидӹ пел йӹлмӹлӓ попымашым шачыкта. Шамак толшеш, тидӹм Ош Российӹштӹ дӓ Суасламарышты ужаш лиэш, кышты туан йӹлмӹ докы интерес ямын дӓ тидӹ культура докы интересӹм ямдымаш монгырышкыла нӓнгеӓ.
Кок йӹлмӹлӓ попымаш демократиӓн ушемкымдемӹштӹ воксеокат вес сӹнӓн ылеш, тӹштӹ билингвизмӹн симметриӓн формыжы раскыдын каеш: доминируйышы агыл йӹлмӹм ӱлӹкӹ шӹндӹмӓш тиштӹ ак кай. Суомиштӹ финн дӓ швед йӹлмӹ лоштыш кӹлӹм идеальныеш шотлаш лиэш.
Ик монгыран (ассимметриӓн) билингвизм кок йӹлмӹлӓ попен мыштышы халыквлӓлӓн йӹлмӹштӹм переген кодымашты шукы худам ӹштен кердеш. Ассимиляци гӹц пасна, тӹдӹ йӹлмӹн синтаксислӓнӓт лӱдӹш ылеш, тенге доминируйышы йӹлмӹн синтаксис туан йӹлмӹмӓт ӓвӓлтӹ дӓ ти процесс йӹлмӹн келгӹ структурывлӓшкӹжӓт пыраш тӹнгӓлеш. Совет сӓндӓлӹкӹштӹ техень процесс вӹкӹ пиш мелӹн анжымы дӓ йӹлмӹ политикӹм виӓнгдӹмӓштӹ негӹцеш вӓк шотлымы (академик Олег Трубачев). Техень ылмашым шукы вӓреок ужаш лиэш. Шамак толшеш, саам йӹлмӹштӓт шукы элементӹм финн йӹлмӹн структурыжы гӹц нӓлмӹ.
Кыце кок йӹлмӹ дон попымаш шӓрлен кен кердеш- ти ядмашым анжалына. Пурын, добровольно вес йӹлмӹм кычылтмаш кымдан шӓрлен кен ак керд дӓ цилӓ халыкым сойток ак ӓвӓлтӹ. Эдемвлӓ кердмӹштӹ семӹнь вес йӹлмӹн туан йӹлмӹм шӹкен лыкмы ваштареш ылыт. Административно тидӹм ӹштӓш гӹньӹ, тидӹ ик йӹлмӹм вес йӹлмӹ доно вашталтымаш докы нӓнген кердеш, тенге доминируйышы йӹлмӹ кымдан шӓрлен кеӓ. Совет сӓндӓлӹкӹштӹ билингвизмӹм шӓрӹмӓш верц ылшывлӓ тидӹ гишӓн шӹлтӹдеок попенӹт (ак. Юлиан Бромлей). Ик йӹлмӹлӓ веле халыквлӓ попышты дӓ ушемкымдем ӹлӹмӓш гӹц изирӓк йӹлмӹвлӓм пӹзӹрен лыкмаш дӓ нӹнӹлӓн лач цыланышты веле кычылташ лимӹ статусым пумаш (проф. Мих. Губогло).
Тенгежӹ кымдан шӓрлен кешӹ билингвизм халыкын идентитетшӹм переген кодымашлан ӓптӹртӓ. Индивидуумын халык лӹмжӹм ӱлӹкӹ шӹндӹмӓш демократидӹмӹ ушемкымдемӹштӹш тӹдӹн личне идентитетшӹм пӹзӹрӹмӓш доно икань ылеш. Вес кид йӹлмӹш тыменьмӓшӓт лач тӹнӓм веле яжо лин кердеш, кынам тидӹ эдемӹн халык идентитетшӹм ак ямды. Туан йӹлмӹ ганьок вес йӹлмӹ доно попен мыштымаш эдемлӓн идентитет проблемӹвлӓм канда, лӹмӹнок тӹнӓм, кынам туан йӹлмӹ кыце политически, тенгеок социально пӹзрен шӹндӹмӹ положеништыӹ ылеш.

Мам ӹштӓш политика тергӓ

Билингвизмӹм лингвистика, социальне, политика дӓ индивидуумын анжалтыш гач тӹшлӓш лиэш. Цилӓ нӹнӹ икӹжӓк-иктӹштӹ доно кӹлдӓлтӹнӹт. Билингвизмӹy лингвистика монгыржат вӓк социальне условивлӓ, кугижӓнӹшӹн политика дӓ индивидуумын персональне качествывлӓ доно кӹлдӓлтеш. Социальне дӓ политика анжалтыш билингвизмӹштӹ, каеш, пӹтӓриш вӓрӹштӹ ылыт. Но эдем кыце политика вӹкӹ анжа, тидӹ тӹдӹн политика платформыжы доно кӹлдӓлтӹн. Демократиӓн ушемкымдемӹштӹ билингвизм вӹкӹ иктӓ халыкын идентитетншӹм переген кодымы семӹнь анжат гӹньӹ, тоталитарне режимӹштӹ, мӹнгешлӓ, билингвизмӹм ассимиляцин инструмент семӹнь кычылтыт.
Ик монгыран билингвизм тоталитарне ушемкымдемӹштӹ «ик йӹлмӹ вес йӹлмӹ гӹц» яжорак шанымашым формируяш палша, но тидӹ гӹц пасна яжорак статусан йӹлмӹ вес йӹлмӹм социальноат пӹтӓрӓ. Шамак толшеш Балтиштӹш утла рушын ылмыштым анжыктышывлӓн «билингвизмӹм тергенӓ» лозунгыштым шукынжок самынь ынгылат, тӧржӹмок гӹньӹ ти лозунгым намалшывлӓ ик монгыран билингвизмӹм тергӓт. Утла рушын ылмыштым анжыктышывлӓн «йӹлмӹ пӹзӹрӹмӓшӹм пӹтӓрӓш тергенӓ» лозунгышты Балтиштӹш халыквлӓн йӹлмӹ гишӓн у законвлӓ ваштареш протест ылеш. Ти законышты симметриӓн билингвизм гишӓн попалтеш, кыды семӹнь сервис кок йӹлмӹ доно лишӓшлык. Техень тергӹмӓшвлӓ кок йӹлмӹлӓ попен мыштымашым агыл тергӓт, а цилӓ вӓре рушлаок попымаш ситӓ- тидӹм анжыктат.
Икӹжӓк-иктӹ гӹц айыртемӓлтшӹ паян дӓ незер ушемкымдемвлӓштӹ билингвизмӹн кӹцкӹвлӓжӹ иканьывлӓ агылеп. Пӹтӓришӹштӹжӹ тетян билингвизм гишӓнӓт попат дӓ тӹдӹн психологижӹм шотыш нӓлӹт, незер ушемкымдемӹштӹ тидӹм ӹштӓш утла нелӹлӓ чучеш. Эче когорак айыртемӹм халыкым тымдымаш политикӹштӹ ужаш лиэш. Седӹндонат Совет ушемӹштӹш билингвизм Суомиштӹш билингвизм гӹц когонок айыртемӓлтеш.

Иктешлӹмӓш:
Кым сӓндӓлӹкӹн (Совет ушемӹн, Эстонин дӓ Суомин) реалитетвлӓм шотыш нӓлӹн ӹнде техеньӹрӓк иктешлӹмӓшӹм ӹштӓш лиэш. Совет сӓндӓлӹкӹштӹ 1990-шы ин вим нӓлшӹ кок йӹлмӹм кычылтмаш гишӓн законын цельжӹ техень:
— администртивно планируйымы дӓ виктӓрӹмӹ
— ик монгыран билингвизм (пӹтӓриок рушын агылвлӓлӓн)
— кымда сферӹм ӓвӓлтӓ (рушын агылвлӓн территоривлӓштӹ)
— кокшы йӹлмӹ доно яжон попен мыштымашым тергӓ (рушынвлӓн агыл «кокшы туан йӹлмӹштӹ»)
— халык идентитетӹм льыскыдемдӹшӹ
— индивидуумын идентитетшӹм льыскыдемдӹшӹ.
Эстоништӹ техень закон семӹнь 1988-шӹ и якте ӹлӹмӹ, тенге Эстоништӹ коммунист парти вуйлатымы доно ассимиляцим эртӓрӹмӹ дӓ «национализм ваштареш кредӓлмӹ». Тенге гӹнят, парти ассимиляцим эртӓрӓш цацен гӹнят, тӹдӹ когон мӹндӹркӹжок кен эче кердде.

1989-шӹ и гӹц Эстоништӹ йӹлмӹ политика воксеокат вес сӹнӓн ылеш:
— кок йӹлмӹге ик кӱкшӹцӓн лишӓшлык ылыт
— сервисӹн сферӹштӹ пӓшӓм ӹштӹшӹвлӓн кок монгыран билингвизм лишӓшлык
— билингвизмӹн сферӹжӹм изиэмдӹмӹ
— вес йӹлмӹм яжон мыштымашым ӧрдӹжеш кодымы, сӓндӓлӹкӹн кок йӹлмӹ донат попен мыштымаш яжо пӓшӓ вӓрӹштӹ ылмым анжыкта, «кок туан йӹлмӹ» шанымашым самынеш лыкмы
— халыкын идентитетштӹм кыце эстонвлӓ, тенгеок рушынвлӓ дӓ вес халыквлӓӓт виӓнгдӹшӓшлык ылыт
— индивидуумын идентитетшӹм виӓнгдӓш, кычыкым пуаш, манын, халык ӹшке тергӹшӓшлык дӓ тӹдӹм шотыш пиштӓш келеш
Суомиштӓт шведлӓ дӓ саамла попышывлӓ ӹшке идентитетӹштӹм ӹшӹклен кодаш, тӹдӹм цаткыдемдӓш цацат. Тидӹлӓн кугижӓнӹш махань-шон палшыкым пуа дӓ халыквлӓ ти шотышты ӹшке активневлӓ ылыт. Нӹнӹлӓн туан халыкын идентитетӹштӹ шӱм кӧргӹштӹштӹ ылеш. Билингвизм гишӓн хытырымы годым махань тӹдӹ характерӓн ылеш, тӹдӹм ӓшӹндӓрӹмӹлӓ, халыквлӓн кымылыштым валтышашлык агылеп дӓ конструктивне шанымашанвлӓ лишӓшлык ылыт.

Мати Хинт Таллинн Педагогика Университетӹн эстон йӹлмӹн доцентжӹ

Литература:
Bromley, Yulian 1983: Ethnic Processes. Soviet Ethnographic Studies 3. USSR Academy of Sciences.
Губог по. M. 1985: На двуединой основе. — «Советская Эстонин» 26. 02. 1985
Губогло, M. 1988: Как два крыла на полете. — «Правда» 25. 08. 1988.
Skutnabb-Kangas, Tove: Vähemistö, kieli ja rasismi. Gaudeamus.
Трубачев. O. H. 1988: Славяне: язык и история. — Дружба Народов, N 5.

Запись опубликована в рубрике Uncategorized. Добавьте в закладки постоянную ссылку.

Добавить комментарий

Заполните поля или щелкните по значку, чтобы оставить свой комментарий:

Логотип WordPress.com

Для комментария используется ваша учётная запись WordPress.com. Выход /  Изменить )

Google photo

Для комментария используется ваша учётная запись Google. Выход /  Изменить )

Фотография Twitter

Для комментария используется ваша учётная запись Twitter. Выход /  Изменить )

Фотография Facebook

Для комментария используется ваша учётная запись Facebook. Выход /  Изменить )

Connecting to %s