Шӓлӓ тигрвлӓн мӱлӓндӹлӓн

Кок кырык мары поэтӹн шанымашвлӓштӹ паштек вӓшештӹмӓш семӹнь
(Жерӓ.N 58. 69/1999)

Шӓлӓ тигрвлӓи мӱлӓндӹлӓн» лыдыш книгӓ гишӓн ӹшке шанымашвлӓштӹм сирӹмӹштӹ гишӓн кок поэтлӓн пӹтӓриок таум келесӹмӹ шоэш дӓ нӹнӹн анжалтышвлӓштӹ негӹцеш ти вӓшештӹмӓшем сирӓш шанымаш лӓктӹ.
Кырык мары лыдшылан яжон пӓлӹмӹ кок поэт, ӹшке шанымашвлӓштӹм сирӹмӹ годым, лыдышвлӓэмӹн структурым анжат, пунктуацим пыдыртымы гишӓн пӓлдӹртӓт дӓ ӹшке пынзалтышвлӓштӹм лыктыт. Варажы тидӹвлӓм лыдышвлӓ манаш лиэш ма?- ядын колтат. Тенге ӹштен, «тенге сирӓш лиэш, а тенге ак ли» анжалтыш ти кок авторын пӓшӓвлӓштӹштӹ цаклалтыт. Тидӹжӹ гӹньӹ, мӹньӹм пишок ӧрӹктӓрӓ. Шанымы шоэш, кок авторитетӓн автор кӹзӹтшӹ поэзиштӹ махань йогымашвлӓ, когогорнывлӓ, изигорнывлӓ улы, пӓлӹмӹ ылыт дӓ классический стильвлӓ (лыдышышты со рифма лишӓшлык) гӹц пасна пиш шукы вес йогымашвлӓн ылмым пӓлӓт. Кырык мары поэзилӓн нӹнӹ ярал агылеп ма? Малын мӓмнӓн поэзиштӹ лыдышвлӓнӓжӹ со рифман дӓ ритмӓн веле лишӓшлык ылыт? Шанем, поэтвлӓнӓ проза доно сирӹмӹ лыдышвлӓ гишӓнӓт колыныт, ӓнят нӹнӹм лыдынытат? А 20-шы курымын тӹнгӓлтӹшӹшток вес халыквлӓн сӹлнӹшаявлӓштӹ «шанымашвлӓн йогымаш» йӧнӹм кычылтмаш? Тидӹжӹ вет воксеокат у агыл, тӹдӹ вескид сӓндӓлӹквлӓштӹ шукы поэтӹнок творчествыштыжы шижӓлтеш. Дӓ тидӹ гӹц пасна лыдышын терминжӓт термин семӹнь молнамшы гӹц вашталтын, тидӹм ӹшке ӹлӹмӓш тергӓ, а поэзи ӹлӹмӓш дон иктӧр ӓль тӹдӹн гӹц изиш анзылнырак вӓк кешӓшлык агыл ма?
Мӓмнӓн поэзинӓжӹ тамахань шушыргышыла каеш, тӹдӹн шӱэшӹжӹ вуйта гипсӹм пиштӹмӹ, тенге тӹдӹдет шӱжӹм сӓртен ӹнжӹ керд дӓ ик монгырыш веле анжыжы манын шанаш? Тенге кыце кӹцкӹмӹ имнивлӓн сермӹщьштӹ сӹнзӓ доны тамахань лаштык улы. Первирӓкӓт пӓлдӹртенӓм ыльы, мӓмнӓн поэзиштӹнӓ ти курымын вес сӹлнӹшаявлӓштӹ ылшы йогымашвлӓ ло гӹц романтизм дон соцреализм веле кайыт. Тидӹлӓн ӓмӓлжӹмӓт моаш лиэш. Поэзинӓ 1910-шы ивлӓн мычашышты шачаш тӹнгӓлӹт дӓ тӹнӓм пролетариат идеологи сек тӹнг вӓрӹм йӓшнен, а молыжы: ма ылын- цилӓ ӧрдӹжӹш шӹкӓлмӹ лин дӓ партилӓн ярал лыдышвлӓм веле сирӓш лиэш ылын. Но вет цилӓн партилӓн дӓ тӹдӹн вуйлатышылан яжо лин кердде. Тидӹм руш поэтвлӓн Вл. Маяковскин дӓ Сергей Есенинӹн колымашыштат анжыкта. А сирӹзӹ Е.И. Замятин?
Ял вӹкӹ шагалаш тӹнгӓлшӹ сӓмӹрӹк кырык мары поэзилӓн 1920-30-шы ивлӓн авторитетӓн сирӹзӹвлӓн образецвлӓ келӹшӹнӹт. Питӹрен шӹндӹмӹ пролетариат идеологиӓн ушемкымдемӹштӹш техенеш Максим Горький, Демьян Бедный ылыныт. Идеологилӓн Вл. Маяковскимӓт служыктынештӹ ылын. Тӹдӹн «Ленин гишӓн поэмыжы» яжо пӓшӓ ылеш, но варажы поэт идеологилӓн служымы инструмент семӹнь тӹдӹм кычылтыт, ынгылен.
Кырык мары поэзинӓжӹ, тенгеок алык мары поэзиӓт шачмышты годшен пролетариат идеологиӓн поэзи семӹнь и виӓнгӹн. Анжалына лыдышвлӓн лӹмвлӓм «Мӹнь коммунист ылам». «Деникинӹн мырыжы». «Вӹрйӱшӹ!» (Никон Игнатьев), варарак сирӹшӹ Никандр Ильяковын «Великий гражданин» (Сергей Киров гишӓн). «Великий Горький». «Партийлӓн», а Сталин лӹмеш маняр лыдышым сирӹмӹ? «Сталинлан серыш», «Эл- маяк» (Миклай Казаков). Варарак сирӹшӹ поэтвлӓӓт парти гишӓнӓт, Сталин гишӓнӓт сиренӹт. Образецвлӓ семӹнь ӹнде туан поэзиштӹнӓ авторвлӓн пӓшӓвлӓштӹм нӓлӹн кердӹнӹт. Кыды кырык мары поэтшӹ Чебоксар ГЭСӹш строяш тӹнгӓлмӹкӹ годым маняр яжом тӹдӹ мары халыклан канден кердеш, манын лыдышвлӓштӹм сиренӹт. Тангыж Цикмӓ якте миэн шон!- ӹвӹртен сиренӹт, а реалиштӹжӹ гӹнь воксеокат весӹш! Седӹндоно кыце техень поэзим анжымыла, кыды идеологилӓн ярал лиӓш цаца? Но нӹнӹ вет поэтвлӓ ылыт, кыдывлӓ тидӹ гишӓн сиренӹт.
Кок шотеш пиштӹмӹ поэт логӹц иктӹжӹ лыдышвлӓэм подражани манын, пӓлдӹртӓ. Подражани? Тенгежӹ гӹньӹ автор гӹц махань лӹмӓн тӱнымбалны сек сек пӹтӓриш лыдыш ылын тӹдӹм ядмы шоэш. Седӹ, тидӹ гишӓн иктӓт вӓшештенжӓт ак керд. Ти ядмашым ынгылдараш манын, примерлӓн ямакым нӓлӹнӓ. Шукы халыкын ямаквлӓштӹ икань образвлӓ, икань сюжетвлӓ вӓшлиӓлтӹт, тидӹм мӓ шанымаш универсаливлӓ доно кӹлден кердӹнӓ. Седӹндонат тӹрлӹ халыквлӓн ямакыштыш персонажвлӓн характерӹштӓт, вӓк, иканьрак лин кердеш. Тидӹм мӓ подражани манын ана керд. Тидӹ ӹшке ӹлӹмӓш анжыкта. Подражани гӹньӹ, тӹнӓм кӱлӓн подражаенӓм, тидӹм пӓлӹмӹ шоэш ыльы. Ӹшке шанымемжӹ доно лыдышвлӓэм подражани манаш ак ли, нӹнӹ пиш цаткыдын мары рокышты шӹнзӓт дӓ тӹштӹ лач мары реаливлӓ веле ӓшӹндӓрӓлтӹт. Тидӹ гӹц пасна, кӹзӹтшӹ электроника дӓ телевидени жепӹн, информаци ик сӓндӓлӹк гӹц вес сӓндӓлӹкӹш пиш пӹсӹн толеш, шамаклан ма тагчы Парижӹштӹ культура йӹргецвлӓштӹ, сӹлнӹшаяшты «сек, сек» ылеш, иргодым тидӹ Берлинӹшкӓт дӓ вес вӓреӓт миэн шоэш. А кӹзӹтшӹ модерн ӹлӹмӓшӹн элементвлӓжӹм малын марынвлӓ кычылтшашлык ана ыл?
«Шӓлӓ тигрвлӓн мӱлӓндӹлӓн» лыдыш книгӓштӹш лыдышвлӓм постмодернизм дӓ кыдыжым сӱрреализм йӧн доно сирӹмӹ (Григорьев-Эмӓш доно кӹтӹк хытырымаш). Дӓ седӹндонат ти лыдышвлӓм классический метод доно анализируяшат, критиукуяшат ак ли. Постмодернизмӹм шӹмлӹшӹ француз философ Жан-Франс Лотар постмодернизм пӓшӓ гишӓн тенге сирӓ: «… техень текст ӓль пӓшӓ, принципӹштӹжӹ нимахань паравилывлӓ доно сирӹмӹ агыл дӓ тидӹм детерминуялтшы (тиштӹ традициштӹ ылшы) критика методвлӓ доно ӓклӓш ак ли.» (Moderni/ postmoderni. Йӱвӓскӱлӓ. 1989, ӹл. 156). Постмодернизм йӧн доно сирӹмӹ пӓшӓштӹ пунктуацин правилывлӓм шотыш нӓлӓш лиэш ӓль нӹнӹм ӧрдӹжеш кодаш лиэш. Тидӹ гӹц пасна кӹзӹтшӹ жепӓш техникӹн виӓнгмӹжӹ постмодернизм текствлӓм сирӹмӹ годым активно кычылталтеш: тошты текствлӓ гӹц копивлӓ, махань-шон газет-журнал, реклама пӹчкӹквлӓ, кинофильм дӓ фотографи детальвлӓ, коллаж дӓ тенге молат. Тидӹмӓт лыдыш книгӓштем ужаш лиэш. Постмодернизмӹн текстӹштӹ шанымаш тӹнг вӓрӹм йӓшнӓ, лыдышвлӓ дӓ шанымашвлӓ кынамжы пиш ирральневлӓ (кӹрӹлтшӹвлӓ) лин кердӹт.
Постмодернизм кечӹйӹдеӓш ӹлӹмӓш докы пиш лишӹл ылеш, тӹдӹм индивидуумын шанымашвлӓжӹ интересуя, пафос техень пӓшӓвлӓштӹ шоэн веле вӓшлиӓлтеш, эдем мам ӹлӹмӓш гишӓн шана, поэтӹм ӓль сирӹзӹм тидӹ интересуя. Тидӹ гӹц пасна автор дон лыдышвлӓштӹш персонажым нигынамат идентифицируяш ак ли.
Постмодернизм терминӹм культурышты дӓ тенгеок сӹлнӹшаяшты 1960-шы ивлӓн кычылташ тӹнгӓлмӹ. Модернизм- модернӹм, кӹзӹтшӹ жепӓшӹм анжыкта, префикс пост- паштекшӹм. Тенгежӹ гӹньӹ постмодернизм модернизм паштекшӹм анжыкта. Постмодернизм авангардизмӹн диалектикӹжӹ доно кӹлдӓлтӹн. Кунстым (искусствым) анжалаш гӹньӹ, кӹзӹтшӹ жепӹн тӹдӹн эстетика ядмашыжӹ «Ма цевер ылеш?» агыл, постмодернизмӹм: «Ма кунст ӓль сӹлнӹшая ылеш?» ти ядмаш интересуя. Постмодернизм тенгеок кечӹйӹдеӓш ядмашвлӓэш вӓшештӹмӓшвлӓм кӹчӓлеш, тидӹм ӹштӓш манын махань-шон фрагментарне, кӹтӹк мӓгӓл веле шыпшылтшы лиӓлтмӓшвлӓ шотыш нӓлӓлтӹт, дӓ цилӓ тидӹ эдемӹн шанымаш доно кӹлдӓлтеш. Сӹлнӹшаяштыш текствлӓ моло информацилӓ веле пуалт кердӹт, автор шӹренжок нӹнӹлӓн нимахань ӓклӹмӓшӹм ак пу, констатируя веле. «Шӓлӓ тигрвлӓн мӱлӓндӹлӓн» лыдыш книгӓштӹ «Тагачы ирок кофем йӱмем годым» лыдышышты тидӹ раскыдын каеш, кыды коллажвлӓм кычылт, сирӹмӹ ылеш.
Постмодернизм лыдышвлӓ урбанизированне ушемкымдем доно кӹлдӓлтӹнӹт, ти шотышты лыдыш книгӓштӹ «Тагачат мӹнь лӓктӓм балконыш» лыдыш урбанизируялтшы элементӓн йӹлмӹ доно сирӹмӹ ылеш. Ӓнят ти шотышты ти лыдышым урбан ӹлӹмӓшӹн кырык марла пӹтӓриш лыдышеш шотлаш лиэш. Тидӹм келесен ам керд. Вет кӹзӹт яктежӹ мӓмнӓн поэтвлӓнӓ лыдышвлӓн текствлӓштӹ доно сола мычкы да сола ландшафт мычкы веле сӓрненӹт. Но ти лыдышышты хала пейзаж анжыкталтеш.
«Григорьев-Эмӓш доно кӹтӹк хытырымаш» журналистика йӧн доно сирӹмӹ агыл, кыце тидӹм ик шотеш пиштӹмӹ поэт пӓлдӹртӓ. Тидӹ сӱрреализм йӧн доно сирӹмӹ кӹтӹк лыдыш-хытырымаш манаш лиэш, кышты мӓмнӓн туан халыкнан историжӹ гӹц пасна Библиштӹш тематикӹмӓт тӹкӓлмӹ.
Тенге кок кырык мары авторитетӓн поэтлӓн ӹшке лыдыш книгӓэм гишӓн ынгылдарен сирӓлтӹшӹм. Нӹнӹн анжалтышвлӓштӹм лыдын лӓкмӹкӹ, тамахань качы каса шамеш коды, тидӹжӹ нӹнӹн сирӹмӹ стильӹштӹ гишӓн, векӓт. Сирӹмӹштӹлӓн таум келесӹмӹ шоэш. Нӹнӹн шанымашвлӓштӹ мӹньӹн лыдышвлӓэм кыце лыдшывлӓ ынгылат, ӓль ак ынгылеп- тидӹм анжыкта. Книгӓн презентацижӹ кок вӓре ыльӹ Цикмӓштӹ дӓ Йошкар Олашты. Цикмӓштӹжӹ пӹлгом лӹвӓлнӹш музейӹштӹ «Постмодернизм дон этнофутуризм кырык мары сӹлнӹшаяшты» лӹмӓн кӹтӹк семинарым эртӓрӹмӹ. Тӹштӹ постмодернизм дон этнофутуризм гишӓн хытырымаш кеен. Семинарышты ылшывлӓлӓн таум келесӹмӹ шоэш, тенге нӹнӹ кӹзӹтшӹ жепӹн Европыштыш культурышты, философиштӹ дӓ литературышты трендикӓс (актуальне) шанымашвлӓ доно хыть пыйырт дӓ пӓлӹмӹ лиэвӹ. Йошкар Олашты презентациш толшы эдемвлӓлӓнӓт таум келесӹде ак ли, нӹнӹнӓт шанымашвлӓштӹ ӓкӓнвлӓ ылыт. Цикмӓштӹ семинарым организуяш палшымышты гишӓн «Жерӓн» редакцижӹлӓн дӓ Магдалена Егоровалан таум лӹмӹнок келесем. Йошкар Олашты Культура министр М. Васютинӹн дӓ сӹлнӹшая докы кого интересӓн ылшы Светлана Рӧӧсӹн палшымы доно презентаци пиш яжо шӱлӹш доно эртен. Нӹнӹлӓнӓт кого тау.
Вара эче ик шанымашым сирӓлтӹде ак ли. Кок шотеш пиштӹмӹ поэт лыдышвлӓэм лыдышвлӓӓт агылеп манын сирӹмӹштӹ, мӹньӹм утлаок ӧрӹктӓревӹ. Тидӹ пиш когон советский жепӓш критиквлӓн шанымаш дӓ сирӹмӹ овуцаштым ӓшӹндӓрӹктӓ. Но кӹзӹт вес жеп дӓ чӹдӹ шотан халыквлӓн поэтвлӓн, критиквлӓн, шанем, вес тактика лишӓшлык.
Лыдышвлӓэмӹн авторжы семӹнь иктӹм пӓлдӹртӹнем: лыдышвлӓштем тӹнг вӓрӹм йӹлмӹ дӓ йӹлмӹнӓ гишӓн шанымашвлӓ йӓшнӓт. Йӹлмӹнӓ ямеш- культурына, халыкна ямеш. Тидӹ ваштареш кыце мӓ шалген кердӹнӓ? Техень ядмаш тыргыжландара. «Жерӓ» газетӹштӹ тене шошым вырсы ылмым мӓ нигынамат мондышашлык ана ыл, ик секундешӓт, манын ик журналист сирен. Мӹньжӹ гӹнь шотышты, техень бдительный лин ам керд, но йӹлмӹнӓ дӓ халыкна гишӓн тидӹм келесӹмӹ ылгецӹ, ик мелӓн кердӓм ыльы. Эдемлӓ вет тӹрлӹ ылыт, марынвлӓӓт тенгеок: кӱ вырсым веле со шанынежӹ, кӱлӓн туан йӹлмӹ лишӹлрӓк. Цилӓн эдем ылына. Лыдышвлӓэм тӹ эдемвлӓлӓн сирӹмӹ, кыдывлӓ нӹнӹм ынгылат дӓ кыдывлӓлӓн лыдаш интересно дӓ ӓянт, лин кердеш тенге мӹньӹн лыдыш корнывлӓштем тамам пӓлӹмӹм дӓ лишӹл шӱлӹшӹм мон кердӹт, тенгелӓ, кыце мӹлӓнем Петербургышты ӹлӹшӹ ик кырык марын келесӹш. А тӹдӹвлӓ, кыдывлӓ ак ынгылеп? Мам ӹштет, тенге и лишӓшлык, кыце лыдшывлӓ тенгеок поэтвлӓӓт тӹрлӹ лин кердӹт. Ма шӱмӹштем ылын, тӹдӹм сиренӓм, а лыдшы ӹшке пӓлӓ- лыдаш нӹнӹм ӓль агыл, но критиквлӓ семӹнь кок шотеш пиштӹмӹ поэтӹн сирӹмӹштӹм ӓклем.
Эче иктӹм пӓлдӹртӹмӹ шоэш, «Шӓлӓ тигрвлӓн мӱлӓндӹлӓн» лыдыш книгӓ мары литературышты постмодернизм йӧн доно сирӹмӹ пӹтӓриш пӓшӓ ылеш, седӹндоно тӹдӹ махань-шон шанымашвлӓм дӓ реакцим лыктын кердеш. Нӹнӹ кыце позитивне, тенгеок негативнеӓт лин кердӹт. Шанем, толшаш жепӹн сӹлнӹшая дӓ культура йӹргецвлӓштӹ постмодернизм гишӓн кымда хытырымашвлӓ шачыт лиэш. Дӓ поэтвлӓнӓӓт, лин кердеш, постмодернизм докы кымылангыт. Лӹмӹнок театрвлӓштӹ постмодернизм йогымаш докы кого интерес лӓктӹн кердеш, кышты халык элементвлӓм кычылт махань-шон интересне модерн спектакльвлӓм шӹндӓш лиэш. Тӧр лиӓш гӹньӹ, постмодернизм йӧнвлӓм мары театрвлӓштӹ уж кычылтытат, ӓнят тидӹ гишӓн ак хытыреп веле. Постмодернизмӹн элементвлӓм кыце кырык мары театр, тенгеок Василий Пектеев дон Олег Иркабаевӹн театрвлӓштӹ кычылтыт.

Валери Микор, Хельсинки, сентябрь, 1999 и

«Цикмӓ» 1999 и

Запись опубликована в рубрике Uncategorized. Добавьте в закладки постоянную ссылку.

Добавить комментарий

Заполните поля или щелкните по значку, чтобы оставить свой комментарий:

Логотип WordPress.com

Для комментария используется ваша учётная запись WordPress.com. Выход /  Изменить )

Google photo

Для комментария используется ваша учётная запись Google. Выход /  Изменить )

Фотография Twitter

Для комментария используется ваша учётная запись Twitter. Выход /  Изменить )

Фотография Facebook

Для комментария используется ваша учётная запись Facebook. Выход /  Изменить )

Connecting to %s