Туан йӹлмӹм ямдымаш — идентитетӹм ямдымаш

Пӹтӓртӹш жепӹн Российӹн прессӹштӹ шӹренок Балти тангыж тӹрӹштӹш сӓндӓлӹквлӓ гишӓн шукым сирӓт. Ти материалвлӓшгӹ шӹренок ти «сӓмӹрӹк» сӓндӓлӹквлӓм критикуят, руш населеним пӹзӹртӹмӹ гишӓн сирӓт дӓ таум келесӹдеок СССР гӹц лӓктӹн кенӹт, маныт. 1989-шӹ ин ӹлӹзӹвлӓм шотлымы семӹнь Латвиштӹ 400 утла марын ӹлен. Мам нӹнӹ ӹштӓт, кыце нӹнӹ ӹлӓт? — тидӹм пӓлӓш интересно ыльы. Совет жеп годым кырык марынвлӓ Балти сӓндӓлӹквлӓ доно пӓлӹмӹ ылыныт. Балти сӓндӓлӹквлӓ- тидӹ Эстони, Латви, Лиетува. Йӹлмӹ шотышты эстон йӹлмӹ мары йӹлмӹ дон родня йӹлмӹ ылеш, а латыш дӓ лиетува йӹлмӹвлӓ индо-европын йӹлмӹвлӓн балтин группыш пырат. Культурышты кӹл кычымашвлӓм анжалаш гӹньӹ, марынвлӓ совет жепӹн ти кым тӹнӓмшӹ союзне Республика доно когонжок цаткыды кӹлвлӓм кычыделна, прессӹштӹнӓ нӹнӹ гишӓн нимат сирӹмӹ агыл дӓ цилӓ контактшат фрагментарне веле ылын. Тӧр лиӓш гӹньӹ, Эстони дон Мары Эл лошты кӹлвлӓ ылыныт, но кӹзӹтшӹ гань интенсивневлӓ агылеп. Молнамжы лач йӹлмӹзӹвлӓ веле кӹлвлӓм кыченӹт дӓ тидӹ цилӓ Тарту университет гач лиӓлтӹн. 1950- 1990-шы ивлӓ лошты, нӹллӹ иштӹ 3 кырык марын Тарту университетӹн аспирантурым пӹтӓрен. Иктӹжӹ нӹнӹ логӹц кымдан пӓлӹмӹ йӹлмӹзӹ, профессор Л. П. Васикова.
1990-шы ин, эче совет жепӹнок 1-шӹ июньын Таллиннӹштӹ Эстон-Мары Ушемӹм ӹштӹмӹ лин. Ти Ушемӹн уставыштыжы Эстони дон Марий Эл лошты культура дӓ тымдымаш кӹлвлӓм виӓнгдӹмӓш гишӓн йори таманяр пункг улы. Кӹзӹт гӹньӹ, Эстонин кӱшӹл школвлӓштӹ цилӓжӹ 70 нӓрӹ мары студент дӓ магистрант тыменьӹт. Кырык дӓ кожла марынвлӓ 16 ылыт. Нӹнӹ логӹц пелӹжӹ магистратурышты (аспирантурышты) тыменьӹт. Маняр сӓмӹрӹк специалист толшаш жепӹн лиэш- ӹвӹртӓш веле кодеш! Шанымем доно нӹнӹ Марий Элӹн лӹмжӹм кӱшкӹлӓ лӱктӹшӹвлӓ лит.
Латви дон Марий Эл лошты культура кӹлвлӓм кычымы договорым сирӹмӹ гӹнят, тӹдӹ пумагаэш веле кодын. Кӱшнӹ пӓлдӹртӹмӹ кым Балти сӓндӓлӹквлӓ доно, тӹштӹш халыквлӓ дӓ ти сӓндӓлӹквлӓн культурышты доно кырык дӓ кожла марынвлӓ, тӹшкӹ турист семӹнь, курортвлӓш ӓль роднявлӓштӹ докы каштын, пӓлӹмӹ лин кердӹнӹт. Но шӹренжок турист семӹнь Латвиш каштмы. Дӓ тӹ эдемвлӓн ӓшеш Рига, тӹдӹн косир тошты халажы, изи кафевлӓ, кофе пиш, сувенир лапкавлӓ, вӓрӹштӹш халыкын пуры ылмыжы, шанем, курымеш кодыныт.
Тенгеок Таллинн дон Вильнюс. Молнам ти кым халаш Кырык сир гӹц куштылгынок вӓрештӓш лиэш ыльы: пӹтӓри Угарманыш кеет дӓ тӹшец Аэрофлотын самолетвлӓжӹ тӧрӧк ти халавлӓш чонгештӓт ыльы. Кӹзӹт марынвлӓлӓн ти вӓрвлӓш вӓрештӓш манын, Москваш кемӹлӓ дӓ ти кугижӓнӹшвлӓн посольствывлӓштӹштӹ визӹм нӓлмӹлӓ. Но тенге гӹнят, ти сӓндӓлӹквлӓ доно кӹлвлӓм мӓлӓннӓ кычымыла, кердмӹ семӹнь тӹшкӹлӓ каштмыла- тенге кыце нӹнӹ ӹлӓт, тӹдӹм ужына дӓ нӹнӹ гӹц, ӓнят махань-шон примерӹмӓт нӓлӓш лиэш. Лӹмӹнок кыце ти изи халыквлӓ ӹшке культурышты дон йӹлмӹштӹм виӓнгдӓш цацымашты. Ма ӹлӹмӓшӹштӹ лиӓлтеш, тӹдӹ вӹкӹ ик монгыр гӹцӹн веле агыл анжыман дӓ шанымем доно лиетува сирӹзӹвлӓ мам ӹшке литературышты гишӓн шанат дӓ кыце дискуссивлӓм эртӓрӓт, «Цикмӓн» лыдшвлӓлӓн интересно лиэш.
«Латви мӹнгеш Европыш пӧртӹлеш» артикльӹн авторжы Анна Жигуре 1991-шӹ гӹц 1998-шӹ и якте Финляндиштӹ Латвин посолжы ылын. Тӹдӹ ӹшкежӹ культура пӓшӓ эдем, сирӹзӹ, сӓрӹзӹ (финн дӓ эстон йӹлмӹвлӓ гӹц латыш йӹлмӹш), журналист д.м. Тарту университетӹштӹ финно-угристикӹм тыменьӹн. Кӹзӹт Рига лӹвӓлнӹ, Юрмалашты ӹлӓ. Тӹдӹн ти артикльжӹ «Kanava» (Канал) лӹмӓн финн журналышты пецӓтлӓлтӹн. Кырык марла тидӹм кӹтӹкемдӹмӹ. Автор нимахань тенденциозне ылдеок, ӹшке халыкшын кӹзӹтшӹ ӹлӹмӓшӹжӹ гишӓн сирӓ, шанымашвлӓштӹжӹ вес халыквлӓн культурывлӓмӓт, йӹлмӹвлӓмӓт шотеш пиштӹмӓш цаклалтеш. Ти пӓшӓ доно пӓлӹмӹ лин, шанем кырык марла лыдшы, Балти тангыж тӹрӹштӹш сӓндӓлӹквлӓ гишӓн изиш вес йиш информаним нӓлеш. Вет цилӓ, ма ӹлӹмӓшӹштӹ лиӓлтеш, тӹдӹ вӹкӹ ик монгыр гӹцӹн веле агыл анжыман. Мам руш газетвлӓ, шамак толшеш, латыш, лиетува дӓ эстонвлӓ гишӓн сирӓт дӓ кыце тидӹ гишӓн ӹшке ти халыквлӓ сирӓт
.
(Редакцин комментарижӹ)

АННА ЖИГУРЕ

Латви мӹнгеш Европыш пӧртӹлеш

1980-шы дӓ 1990-шы ивлӓ лошты Европын картыштыжы кого вашталтмашвлӓ лиӓлтӹнӹт. Ти вашталтмашвлӓ когонок Латвиштӹ шижӓлтӹт. Пел курым шыпшылтшы оккупаци жеп эртен дӓ 21-шӹ августын 1991 -шӹ ин Латви угӹц ӹшкевуяжы виӓнгӓш тӹнгӓлӹн. Пӹтӓриш гӓнӓ тидӹм тӹдӹ ноябрьын 1918-шӹ ин ӹштен кердӹн. Тенге гӹньӹ, Латвин Республика тене шӹжӹм 80 им темӓ.
Угӹц ӹшкевуя кеӓш тӹнгӓлмӹ Латвиштӹ Балтиштӹш вес сӓндӓлӹквлӓ доно иктӧр лиӓлтӹн- кыце Эстоништӹ, тенгеок Лиетуваштат. Ти процесс тырын, ладнан, кредӓлмӓшвлӓ гӹц паснаок эртен. Тӱнымбал территоривлӓ, кыдывлӓ ӹшкевуя виӓнгмӹ верц шалгат, тидӹм примереш нӓлӹн кердӹт. Но тенге гӹнят, тӹ вӓрвлӓштӹ, кышты кӹл верц кредӓлмӓшвлӓ кеӓт, тидӹм эче примереш нӓлӹн шоктыделыт. Мӹнгешлӓ, икӹжӓк-иктӹ лоштыш шӹдӹ кушкеш дӓ келгемеш веле. Кредӓлмӓшвлӓштӹ халыквлӓӓт, вӓк, ямыт дӓ кӹзӹт, молнамшы гань вырсывлӓштӹ агыл, арми дон салтаквлӓ ти кредӓлмӓштӹ гражданский эдемвлӓ гӹц чӹдӹрӓк нелӹцвлӓм шижӹт.
Тенге ылмаш, мӓлӓннӓ, Балтин халыквлӓлӓн, манаш лиэш ӧрмӓшӹм канда. Пурын кӹлӹм вашталтымына доно вес халыквлӓлӓн примернӓм анжыктенӓ- тенге мӓ шаненнӓ. Латви пел курым эртӹмӹкӹ, мӹнгеш Европыш толын. Тидӹ тагыш поктыл колтымы пашкудын мӹнгеш токыжы толмы гань. Цилӓ тӱнымбал, сек когонжок Европа, Балти сӓндӓлӹквлӓн ӹшкевуя кеӓш тӹнгӓлмӹ процесс паштек анжен дӓ кычыкым пуэн. Мӓмнӓм токына выченӹт. Шукыштат агыл цаклышна: мӓ вӹкӹнӓ тӹшлен анжат, лишемӓш тӧрӧкок ак цацеп. Тидӹ лач Латви ӓль Балтин вес сӓндӓлӹквлӓ доно веле агыл ылын, тидӹм Ирвел Европын вес сӓндӓлӹквлӓӓт цакленӹт.

Оккупаци гишӓн ӓшӹндӓрӹмӓшвлӓм кӧргӹштӹнӓ урденӓ

Вӹцлӹ и эртӹмӹкӹ, Европа Кокшы Тӱнымбал вырсы жеп анзыцын махань ылын, тӹхень ӹнде агыл. Тӹдӹ воксеок вашталтын. Молнамшы «Шӹп верц ылшы» Европа гӹц мӓлӓннӓ лач руинывлӓ, кирхывлӓ, костелвлаӓ, церкӹвлӓ, библиотекӹвлӓ дӓ музейвлӓ кодыныт. Балти сӓндӓлӹквлӓштӓт шӱлӹш 1940-шӹ ивлӓ годшаш гань агыл. Мӓмнӓн, мӹнь годшаш эдемвлӓн улы тӹдӹ, ма вадывел европеецвлӓн уке- оккупируйымы сӓндӓлӹкӹштӹ ӹлӹмӹ опыт. Ти опыт мӓмнӓм айыра. Ӓшӹндӓрӹмӓшвлӓ и гӹц ишкӹ мондалтыт, но маняр ӹленӓ, тӹнӓрӹ тӹ ӹлӹмӓшӹштӹ ма ылын, тӹдӹм кӧргӹштӹнӓ намалына.
Халыквлӓ дӓ сӓндӓлӹквлӓ лоштыш кӹлвлӓ виӓнвлӓ ылыт, дӓ угӹц ӹшкевуя кеӓш тӹнгӓлмӹнӓ паштек, кӹлвлӓ цаткыдемӹт веле. Пӹтӓрижӹ ти курымын тӹнгӓлтӹшӹштӹ махань кӹлвлӓ ылыныт, тӹдӹ гишӓн ӓшӹндӓрен колтымы, вет ти кӹлвлӓм кычышы эдемвлӓ эче ӹлӹшӹвлӓок ылыныт. Изин-олен вес йиш кӹл кычымашвлӓӓт ӓшӹш толыныт. Техеньӹ Ганза-Ушем ылын, кыды кӹдӓлӓш ивлӓн Балти тангыж тӹрӹштӹ ӹлӹшӹ халыквлӓм экономика дӓ культура шотышты ушен шалген. Совет жепӹн тангыж тӹрӹш Латвиштӹ миӓш ак ли ылын, кынам тидӹм ӹштӓш лин, тангыжын халыквлӓм ушен шалгымыжы гишӓн ӓшӹндӓрен колтымы. Латышвлӓ тӹжем и перви ма ылын, тӹдӹ гишӓнӓт ӹнде ӓшӹндӓрен кердӹнӹт- тӹнӓм Рига лишнӹш территори вадывецӹн ирвекӹ дӓ йыдвецӹн кечӹвӓлвек нӓнгешӹ торговой корнывлӓм ушен шалген, тенгеок «янтарь» лӹмӓн тангыж выжалымаш корнын тӹнгӓлтӹш пунктшы тиштӹ ылын.

Мӓмнӓн важвлӓнӓ Европышты ылыт

Толшаш жепӹн ӹлӓш манын, примервлӓм эртӹш жепӹштӹ кӹчӓлӓш келеш. Тенге тидӹм аргумент семӹнь кычылт кердӹнӓ дӓ тӹнӓм Европа Европыштыш халык ылмынам пӓлен кердеш. Вӹцлӹ иштӹ Европа мӓ гишӓннӓ монден шуэн дӓ тӹшкӹ мӹнгеш пӧртӹлӓш манын пиш кого пӓшӓм ӹштӹмӹлӓ.
Кӹзӹт ӹнде Европа Унионын кымдаэммӹ процесс тӹнгӓлӓлтӹн, тидӹм эче кынамжы кӹтӹкӹн «Европым кымдаэмдӹмӓш» маныт. Европа кымдаэмеш гӹньӹ, ӓнят мӓлӓннӓӓт тӹштӹ вӓрӹм моаш лиэш? Шаналташ гӹньӹ, ӧрӓш веле кодеш: шӱдӹ курымвлӓ доно мӓ географи монгырым анжалаш гӹнь, Европа покшалны ӹленнӓ, йӹлмӹнӓӓт мӓмнӓт индо-европа йӹлмӹ ӓль мӓмнӓн 800 иӓш вуйхаланам, Риганам европа халаэш шотлаш ак ли? Вуйта пингӹдӹ рок вӹлнӓт ана шалгы, а тамахань купышты ылына, кышецӹн лӓктӓш цаценӓ. Европыш пыраш цацымынам тенгелӓ анжаш лиэш.
Латыш культура, ти регионыштыш вес культурывлӓ семӹньок, ӹшке кӧргӹшкӹжӹ ирвел культура элементвлӓмӓт нӓлӹн: Ази гӹцӓт, но тӹнӓмок Европышты ылмына дӓ ӹлӹмӹнӓ гишӓн мӓ нигынамат мондыделна. Кӹзӹт, кынам мӓ мӹнгеш Европыш толаш цаценӓ, шижӓлтеш, вуйта Европым мӓ гӹцӹннӓ шолышт нӓлӹнӹт.
Латышвлӓ кужы жеп махань-шон халыквлӓ лӹвӓлнӹ ӹлен дӓ ӹшке культурышкышты махань-шон элементвлӓм пыртен, тӹ халыквлӓ доно шылен кеӓш цацыделыт дӓ ӹшке халык лӹмжӹм дӓ ӹшке семӹнь ылмыштым кӹзӹт якте экӹшӹклен коденӹт. Ӓнят нелӹ ӹлӹмӓш изи халыклан ӹлен лӓктӓшӓт дӓ ӹшке идентитетӹм переген кодашат палшен? Халыкын шотым анжалаш гӹньӹ, тӹдӹ чӹдем миэн. Лӹмӹнок ти курым пиш драматичне ылын, кыдын кок тӱнымбал вырсыжы, вӹц оккупаци, революцивлӓ дӓ восстанивлӓ халыкнан кым пайыштыш ик пайжым укем ӹштенӹт. Шӹренжок иквӓреш, ик халык ылмашым йӓнгӹштӹ урдымаш дӓ идентитет халыклан ӹлен лӓктӓш палшенӹт. Техень шижмӓшӹм кыце Сибирьӹш депортируйымывлӓ, тенгеок Вадывел сӓндӓлӹквлӓш лӓктӹн кешӹ латышвлӓ шижӹнӹт.
Латви дӓ, тӧрӹм келесӓш гӹньӹ, цилӓ Балтин регион специфичне ылеш. Пӹсмӓн лишнӹ ӹлен, мӓ рӧднӓ (пиш кого) сӓндӓлӹк доно кӹлӹм кычен дӓ делавлӓм ӹштен кердӹнӓ. Балти регионым кынамжы Покшал Европыш пыртенӹт, кынамжы Ирвел Европыш, кынмажы Йыдвел Европыш дӓ тӹдӹм Балти провинци семӹнят пӓленӹт. Техень шанымашвлӓ ти регионым Суоми, Польша, Россий дӓ Ирвел Прусси доно кӹлденӹт, ӓль кымдан анжалаш гӹньӹ эче Балтосканди семӹнят анжымы.
Балти регионышты тӹжем ивлӓ доно балти халыквлӓ, кӹзӹтшӹ латышвлӓн дӓ лиетувавлӓн тьотявлӓн тьотявлӓштӹ дӓ финн-угрвлӓ ӹленӹт. Йыдвелнӹ 300 уштыш нӓрӹ территори тангыж тӹр мычкы кеӓ. Пӹсмӓн шайылны таманяр пачаш кого халыквлӓ ӹлӓт. Балти сӓндӓлӹквлӓштӹ ӹшке лоштышты латышвлӓ, лиетувавлӓ, эстонвлӓ, лийвлӓ дӓ тенгеок рушынвлӓ, ош рушынвлӓ, полаквлӓ дӓ немӹцвлӓ яркалалтыныт.

Привилегивлӓм пӹчкедӹмӓш

Ти регионвлӓлӓн специфичне шӱлӹшӹм, лӹмӹнок Латвилӓн, Европын кым тӹнг религижӹ пуат: лютеранство, католицизм дӓ православи. Курымвлӓ мычкы религи тиштӹ нигынамат ик конфликтӹнӓт ӓмӓл ылде. Анешлӓ, Балти сӓндӓлӹквлӓштӹ кыце Германи гӹц поктен лыкмы лютеранвлӓ, тенгеок Покшал Российӹштӹ пӹзӹртӹмӹ тоштылан ӹнянӹшӹ православневлӓӓт ӹлӹмӹ вӓрӹм моныт.
Историштӹ лиӓлтшӹ сӓрӓлтӹшвлӓ тиштӹ мол вӓрвлӓ гӹц туравлӓ ылыныт дӓ ма лиӓлтӹн, тӹдӹн юкшы Балти сӓндӓлӹквлӓн пӹсмӓнвлӓ гӹц мӹндӹркӹ шактен. Балтиштӹ вес халыквлӓ монгыр гӹц иктӓ тӹжем и нӓрӹ нимахань агресси ылде. Балти халыквлӓ ваштареш агресси йыдвецӹнӓт, кечӹвӓлвецӹнӓт ылын, но сек когонжок ирвецӹн дӓ вадывецӹн. Балти регион агрессиӓн вивлӓлӓн курымвлӓ мыч тамахань «тотлы лаштык» ылын. Ти мӱлӓндӹвлӓ мыч кыце Drang nach dem Мееr дӓ Drang nach Östen, тенгеок махань-шон вес йиш вырсы корнывлӓ эртенӹт.
Сек остатка гӓнӓ Балти мычкы тангыж сирӹш Совет Ушем корным кӹчӓл толын дӓ ӹшке паштекшӹ техень проблемӹвлӓм коден, кыдывлӓм ӹнде решӓш куштылгыжок агыл. 1940-шӹ ин, тӹнӓм, кынам латышвлӓн процент шот сӓндӓлӹкӹштӹнӓ 75% ылын, совет жепӹн остатка ижӹн ти шот 52% якте вален кен. Пӹтӓртӹш жепӹн латышвлӓн шот кушкаш тӹнгӓлӹн дӓ кӹзӹт латышвлӓ 55,3% нӓрӹн ылына. Совет кӹл жепӹн Латвиш 28% пӓшӓ вим вес вӓрвлӓ гӹц кандымы. Ти группа икань агыл, тӹшкӹ молнамшы Совет сӓндӓлӹкӹн шукы халык пыра: украинвлӓ, ош рушынвлӓ, азербайджанвлӓ, грузинвлӓ, еврейвлӓ, тадарвлӓ. Кого нацменьшинство семӹнь рушынвлӓ ылыт, кыдывлӓ Российылан вес сӓндӓлӹкӹн делавлӓш нержӹм цикӓш ӓмӓлӹм пуат. Ти эдемвлӓ кужы жеп Латвиштӹ ӹлӓт, нӹнӹн у пылвуйкымдемвлӓ шачыныт, кыдывлӓ Латвим туан сӓндӓлӹкеш шотлат.
Техень ылмаш пиш специфичне, тӧрӧк манаш гӹньӹ, пиш шоэн вӓшлиӓлтшӹ. Тидӹм ынгылаш манын, техеньрӓк ситуацивлӓм тӱнымбалны вес вӓрвлӓштӹ моаш цаценнӓ, но моделна. Кынам Британин Импери шӹгӹлялт вазын, молнамшы колоништӹш хозавлӓ мӹнгеш Англиш пӧртӹлӹнӹт. Тӹшкӹ колонивлӓн халыквлӓӓт кӱ шанен кенӹт дӓ кӹзӹтӓт кен кердӹт. Кынам Алжир ӹшкевуяжы кеӓш тӹнгӓлӹн, Франциш Алжирӹштӹ шачшы французвлӓ гӹц пасна алжирвлӓӓт кеӓш тӹнгӓлӹнӹт. Совет сӓндӓлӹкӹн вес вӓрвлӓ гӹц толшывлӓн, Латви гӹц мӹнгеш кемӹштӹ ак шо. Нӹнӹн тӹш кеӓш, пӧртӹштӹ уке. Нӹнӹ ӹшке идентитетӹштӹмӓт ямденӹт: совет идентитет совет кӹл сага тагыш ямын. Тенге истори донат лиӓлтӹн- Совет истори нӹнӹн историштӹ ӹнде агыл, а вес истори нӹнӹн уке. Молнамшы совет республикӹвлӓм анжалаш гӹньӹ, Балтиштӹш сӓндӓлӹквлӓштӹ сек яжо экономикӹн ситуаци. Толшаш жепӓт сотырак дӓ раскыдырак ылеш. Анзыкылаат тенге лиэш гӹньӹ, толшаш жепӹн нимахань вӹр йоктарымаш дӓ кредӓлмӓшвлӓ уке лит.

Латвиштӹ кӱсӹм пӧрӹктӹмӹлӓ манын иктӓт ак саслы

Уэмӓш тӹнгӓлшӹ Латвилӓн экономикӹштӹш нелӹцвлӓ велдӹк, шукым тырхаш вӓрештеш. Латвиштӹ кӱсӹм пӧрӹктӹмӹлӓ, манын иктӓт ак саслы. Латвиш вес вӓрвлӓ гӹц толшывлӓ системӹн цӧкшӹ (жертва) ылмыштым халыкна пӓлӓ, ти цӧкшӹ халыкна ӹшкежӓт ылын. Молнамшы совет армин офицервлӓн дӓ нӹнӹн семнявлӓштӹн шот сӓндӓлӹкьштӹнӓ 20 000 якте шоэш, но нӹнӓт у Латвиштӹ ӹлӓш цацат. Шаненӓ, Латвиэш кодын, нӹнӹ молнамшы гань привилегивлӓштӹмӓт тергӓш ак тӹнгӓлеп. Латви гӹц иктӹлӓнӓт Российӹш шӹлӓш ак кел ылын. Тенге «кого ӹзӓ» доно Кавказышты дӓ Покшал Азиштӹ лиӓлтӹн, дӓ кӹзӹтӓт лиӓлтеш. Ти сӓндӓлӹквлӓм кодышы эмигрантвлӓ Москваш дӓ Российӹн вес кого халавлӓш аран-аран ӹлӓш ванжат.
Кӹзӹт Латвиштӹ специфичне виӓнгмӹ процесс кеӓ: кок йиш интеграци: кӧргӹштӹш дӓ тӱнӹшӹ. Совет жепӹн сӓндӓлӹкӹшкӹнӓ толшывлӓ, шомышты семӹнь мӓмнӓн угӹц ӹшкевуя сӓндӓлӹкешнӓ важвлӓштӹм колтен кердӹт дӓ мӓжӹ, цилӓн Европа Унион доно интегрируялтына. Ти кок процесс икӹжӓк-иктӹштӹ доно кӹлдӓлт шалгат. Цилӓ яжон эртӹжӹ манын, жеп келеш. Европа Согоньын ОБСД организацин эдемвлӓ кыце мӓ донна, тенгеок Эстоништӹ эдем прававлӓ доно дела кыце кеӓ, лупым нӓлӹн, шӹмлӓш толыныт ылын. Эдем прававлӓ шотышты мӓлӓннӓ ӹнде шукы претензим ак шӹндеп, лӹмӹнок 1998-шӹ ин июнь паштек, кынам Парламентнӓ гражданство гишӓн законым пингӹдемден. Ти закон семӹнь 1991-шӹ и паштек шачшы тетявлӓ ӓтя-ӓвӓштӹ шанат гӹньӹ, автоматически Латвин гражданствым нӓлӹн кердӹт. Ти ядмашвлӓм решӓш манын, примервлӓм мӓ нигышецӹнӓт нӓлӹн кердделна: Европыштат дӓ историштӹжӓт тидӹ уке- тидӹм мӓлӓннӓ ӹлӹмӓшӹн реалитет гӹц нӓлмӹлӓ ылын.
Эче 1990-шы инок, угӹц ӹшкевуя кеӓш тӹнгӓлмӹ яктеок тӹнӓмшӹ правительство Латвиштӹш изи халыквлӓн культура ушемвлӓм дӓ изи халыквлӓн школвлӓм пачаш лимӹ гишӓн законым пингӹдемден. Техень закон Кокшы тӱнымбал вырсы анзыцын Латвиштӹ ылын дӓ тӹдӹм тӱнымбалныш изи халыквлӓм тӹкӓлшӹ законвлӓ логӹц сек прогрессивнеэш шотлаш лиэш. Вырсы паштек тӧрӧк совет кӹл (власть) тыгыды халык культура ушемвлӓн вуйлатышывлӓм арестуен, нӹнӹм Сибирьӹш колтен, а школвлӓм питӹрен. Тӹ школвлӓм, кышты тетявлӓ, шамак толшеш, полак, лиетува, эстон дӓ ивритӹм тыменьӹнӹт. Ти школвлӓ руш йӹлмӓн линӹт. Тенге «изин- олен» Латвин руш йӹлмӓн населени шачаш тӹнгӓлӹн.

Туан йӹлмӹм ямдымаш- идентитетӹм ямдымаш

Ӹнде изи халыквлӓн культура ушемвлӓ дӓ школвлӓ угӹц пӓшӓштӹм ӹштӓт, Латвиэш кого дӓ кымда сӓндӹлӹкӹн махань-шон лыквлӓ гӹц толшы халыквлӓ ӹлӓш кодыныт, нӹнӹм ӹшке жепӹн совет кӹл туан идентитет дон йӹлмӹ гӹц пасна коден ылын. Тӱнымбалны Латви тӹ шоэн вӓшлиӓлтшӹ сӓндӓлӹквлӓ лошкы пыра, кышты цигӓн тетявлӓ туан йӹлмӹштӹм тымень кердӹт.
Кынам-тинӓмжӹ йӹлмӹ политикӹм чангымашты, Латвилӓн примерӹм Суоми ӓль вес сӓндӓлӹквлӓ гӹц нӓлмӹлӓ манын согоньлат. Латыш йӹлмӹм ӹшӹклен кодыненӓ гӹньӹ, мӓлӓннӓ техень примервлӓ ярал лин ак кердеп. Кӹзӹтшӹ закон семӹнь сӓндӓлӹкӹштӹнӓ лач ик официальне йӹлмӹ веле- латыш йӹлмӹ. Тидӹ гӹц пасна ак ли, лач тенге веле латыш йӹлмӹ ушемкымдемӹн цилӓ сферӹштӹжӹ кычылталт кердеш. Тидӹжӹ совет жепӹн ӧрдӹжеш кодымы ылын. 1980-шы ивлӓн мычашышты тымдымаш дӓ культура министерствывлӓӓт, вӓк, документацим рушла веле сиренӹт. Официально латыш йӹлмӹ запрещӓйӹмӹ агыл ылын, но практикьштӹжӹ тӹдӹм кычылтмы агыл.
Кӹзӹтшӹ жепӓш закон йӹлмӹлӓннӓ молнамшы виӓн позицим моаш палша. Француз йӹлмӹлӓн Франциштӹ нимахань лӱдӹш уке. Швед йӹлмӹ Швециштӹ ак ям. Финн йӹлмӹлӓн Суомиштӹ нимахань лӱдӹш уке. Но Латвиштӹ латыш йӹлмӹлӓн кычыкым пумыла, тӹдӹм ял вӹкӹ шагалтымыла, вет туан йӹлмӹм ямдымаш идентитетлӓн лӱдӹш ылеш. Лишӹл историштӹ ынгылаш лидӹмӹ раскыды пример улы- тидӹ Ош Россий, кышты халык ӹшке туан йӹлмӹ ваштареш юкшым пуэн. Тидӹ, кышкыла ти сӓндӓлӹк виӓнгеш, нимахань ынгылдарымашымат моаш ак ли.
Вырсывлӓ паштекшӹ Европышты эмигрантвлӓм тӹкӓлшӹ махань-шон законвлӓм лыкмы. Ти эдемвлӓ махань-шон ӓмӓлвлӓ доно туан велвлӓштӹм коден, вес вӓрвлӓш ӹлӓш ванженӹт. Эмигрантвлӓм нӓлмӹ годым, сӓндӓлӹкӹн экономикыжы махань ылеш дӓ территорижӹм шотыш нӓлмӹ. Угӹц ӹшкевуя кеӓш тӹнгӓлшӹ Латвилӓн таманяр лу ивлӓ доно тӹшкӹ толшывлӓ кодыныт. Ти нелӹцвлӓм ӹнде Европыштыш эдемвлӓн прававлӓм шотыш нӓлӹн, ӹлен лӓктӓш цаценӓ.
Ти условивлӓ лӹмӹнок тӹнӓм нелӹвлӓ ылыт, кынам сӓндӓлӹк социализм дӓ коллективизмӓн экономика гӹц ирӹк маркетингӓн экономикӹш ванжа. Вашталтмашвлӓ цилӓ семням, цилӓ эдемӹм тӹкӓлӹт, лижӹ тӹдӹ латыш, рушын, полак ӓль еврей. Совет сӓндӓлӹк доно кӹлдӓлтмӓшӹн психологи монгыржы ӹшкевуя лимӹ верц шалгымы годым пӹтен, политикӹштӹ тидӹ ӹшкевуя кеӓш тӹнгӓлмӹкӹ лиӓлтӹн. Экономикӹштӹ ти кӹлвлӓ эче таманяр и ӹшкештӹ гишӓн пӓлдӹртенӹт. Латвиштӹ ти ивлӓн у пӓшӓ вӓрвлӓм ӹштӹмӹ, у терминологим шанен лыкмы- тидӹ цилӓ совет жеп годым уке ылын. Йӹлмӹштӹнӓ тӹхень шаявлӓ уке ылыт, кыдывлӓм вес йӹлмӹвлӓштӹ вырсывлӓ паштекок шанен лыкмы.
Тӹ жеп толеш, кынам Латви Европа Унионын членжӹ лиэш. Шанымы шоэш, тидӹ толшаш курым тӹнгӓлтӹшӹштӹжок лиӓлтеш. Мӓ кӹзӹт толшаш жепӹн ушемкымдемӹм чангенӓ. Тидӹн формывлӓжӹ ӹшкевуя кеӓш тӹнгӓлмӹ верц шалгымына годымок каяш тӹнгӓлӹнӹт. Шӓлӓнӓш тӹнгӓлшӹ совет кӹл ушемкымдемӹм национальне принцип доно айырынежӹ ылын, но тидӹ лиӓлт ӹш керд. 1991-шӹ ин баррикадывлӓн ик монгырыштыжы латышвлӓӓт, рушынвлӓӓт, украинвлӓӓт ӹшке верцӹнӹштӹ шалгенӹт, вес монгырыштыжы тӹдӹвлӓ, кыдывлӓ ӹшке привилегивлӓштӹм ямдымышты шоде. Шӹренжок привнлегивлӓ дон халык ядмашым икӹжӓк-иктӹштӹ доно ярат дӓ самынь ынгылат.
Совет сӓндӓлӹк доно халык политикӹм эртӓрӹмӹ велдӹк, латышвлӓм Латвин шукы халаштыжок чӹдӹ шотан халыкеш шотлаш лиэш. Хала дӓ солавлӓ лошты ылшы айыртемвлӓм йори ӹштӹмӹ. Ик халам, вуйхала Ригам утлаок куштымы. Тӹштӹ завод- фабрикӹвлӓм чангымы дӓ тӹшкӹ пӓшӓ вим кышец вӓл кандымы агыл? Риган ӹлӹзӹвлӓ логӹц латышвлӓ кым пайыштыш ик пай веле ылыт.

Ямден шумы Ригам угӹц момы

2001-шӹ ин Ригам ӹштӓш тӹнгӓлмӹ годшен 800 и шоэш. Тӹ инок ти хала ик тӹлзӹ мыч Европын культурын вуйхалажы лиэш. 1201-шӹ и Ригам чангаш тӹнгӓлмӹ иэш официально шотлалтеш. Ти халалан Рим Ӓтян келесӹмӹжӹ паштек епископ Алберт пӹтӓриш кӱм пиштен.
Географи монгырым анжалаш гӹньӹ, Рига яжо вӓрӹштӹ вӓрлӓнӓ. Тӹдӹ соок халыквлӓлоштыш хала ылын, кышты вӓрӹштӹш халыквлӓ: балтвлӓ дӓ лийвлӓ, тенгеок толшы халыквлӓ: немӹцвлӓ, еврейвлӓ, рушынвлӓ, полаквлӓ, шведвлӓ курымвлӓ доно иквӓреш ӹленӹт. Тенге ти халан шукы монгыран дӓ шукы халыкан культура атмосферӹжӹ шачын.
Рига соок лишӹл халыквлӓ лошты интересӹм лыктын, седӹндонат шӹренок тӹшкӹ вырсывлӓ донат толмы. Вырсы жепӹн Рига кынамжы Германиш, кынамжы Польшыш, Швециш дӓ Российӹш пырен. Кӓндӓкшшӱдӹ и нӓрӹ хала ӹшке портретшӹм ӹштен, формыжым кӹчӓлӹн, но лач ти курым тӹнгӓлтӹшӹштӹ веле, 1918-шӹ ин тӹнӓмшӹ Российӹн сек кого тангыж порт халажы- Рига, Латвин вуйхалажы лин.
Рига Европын цилӓ тошты картыштыжок анжыктымы ылеш. Тагачы кечӹн европеецвлӓ Ригам угӹц моныт, манаш лиэш. Кужы жеп ти хала Совет сӓндӓлӹкӹн ик халажы ылын дӓ седӹндоно вескид сӓндӓлӹквлӓ гӹц толшы туриствлӓ тӹшкӹ шоэн веле вӓрешт кердӹнӹт. Тӹ жепӹн совет сӓндӓлӹкӹштӹ лач кок халашкы веле нӹнӹ толын кердӹнӹт: Москва дон Ленинградышкы. Ӹндежӹ вескид сӓндӓлӹквлӓ гӹц толшы туриствлӓ Ригаштына европа сӹнӓн халам мон кердӹт. Ти сӹнӹм 50 и нӓрӹ леведшӹ кӹртни вӓпшӓт ямден кердде.
Шӹренжок, кынам хала ӓль сӓндӓлӹк гишӓн шая кеӓ, нӹнӹм эдемвлӓ доно тӓнгӓштӓрӓт. Эдем ганьок халаат шачеш, кушкеш дӓ ӹлӓ. Но эдемлӓн сойток кодаш вӓрештеш, дӓ хала лач тӹнӓм веле кола дӓ карта гӹц ямеш, кынам тӹдӹн йылавлӓжӹ, лачокат худан кеӓт. Кокшы тӱнымбал вырсы паштек Рига Европа гӹц ямын кен ылын. Пел курым нӓрӹ шыпшылтшы «алталымы колымаш» паштек Балти тангыж тӹрӹштӹш халавлӓ: Петербург, Выборг, Таллинн дӓ Рига угӹц кӹньӹлӹнӹт. Халыквлӓлоштыш пӓшӓм ӹштӹмӓшӹн кымдаэммӹ семӹнь ти халавлӓн рольышты кушкеш. Реаливлӓм шотыш нӓлӓш гӹньӹ, шукыштат агыл ти халавлӓ молнамшы «йӹлгӹжмӹ» цӹрештӹм нӓлӹн кердӹт.
Угӹц ӹшкевуя кеӓш тӹнгӓлмӹ годшен, Ригашты пиш шукы вашталтмаш лиӓлтӹн: югенд стилян шукы пӧртӹмок реставрируйымы, тидӹ гӹц паснажат реставраци пӓшӓ кымдан кеӓ, махань-шон лапкавлӓм, мода бутиквлӓм, ресторанвлӓм, кафевлӓм пачмы, пӓшӓ вӓрвлӓм шукемдӹмӹ дӓ Рига ӹнде халыквлӓлоштыш шӱлӹшӹжӹм мӹнгеш канден кердӹн. Ригашты культура ӹлӹмӓшӓт пиш активне.
1940-шӹ ин кӓнгӹжӹм Латви ӹшкӹмжӹн шоде гӹнят, роӧднӓ сӓндӓлӹкӹш ушымы лин. Совет сӓндӓлӹк Балти тангыж гӹц Тыр океан, Йӓн океан гӹц Шим тангыж дӓ Алтай кырыквлӓ якте шыпшылтын. Латви йӹр молнам ылшы европа шӱлӹш уке лин. «Тошты пуры Европа» тагышак тӹтӹрӓэш вуйта ямын кен. Культура, политика дӓ выжалымаш кӹлвлӓ кӹрӹлтӹнӹт, Европа дон вес тӱнымбал мӓ гӹцнӓ питӹргӓлт шӹнзӹнӹт ылын. Нӹнӹн вӓреш мӓ вес йиш культурывлӓ доно пӓлӹмӹ лин кердӹннӓ, кыдывлӓ ӹшке семӹньӹштӹ пиш когон интересне ылыт. Но молнамжы ти культурывлӓ гишӓн мӓ нимат пӓлӹделна. Шая Кавказ, Покшал Ази дӓ Сибирь халыквлӓн культурывлӓ гишӓн кеӓ. Пиш ӹжӓл, ти сӓндӓлӹкӹштӹ ылмына гишӓн мӓлӓннӓ кого орлыквлӓм дӓ трагедим ужаш вӓрештӹн: халыквлӓм тӹжемвлӓ доно шачмы вӓрвлӓштӹ гӹц поктыл лыкмы дӓ Сибирь дон Мӹндӹр Ирвел лагерьвлӓш колтымы.
Латышвлӓлӓн ирвекӹлӓ анжаш вӓрештӹн, кышты грузинвлӓ, армянвлӓ, марынвлӓ, казахвлӓ, узбеквлӓ, хантвлӓ, мансвлӓ дӓ мол шӱмбел халыквлӓ ӹленӹт. Дӓ тӹнг вӓрӹм «шӱмбел» кӹлвлӓм кычымашты руш халык йӓшнен.

Таум келесӓш мондышы» балтвлӓ

Латышвлӓ ӹлӹмӓшӹштӹ кудлу и нӓрӹ эдемвлӓ ваштареш преступленивлӓм ӹштӹшӹ системӹштӹ ӹленӹт гӹнят, нӹнӹ эдемвлӓ лоштыш ылшы ӓквлӓм кӧргӹштӹштӹ ямдыделыт. Эдемвлӓ икӹжӓк-иктӹштӹм шотеш пиштен мыштат дӓ ти кӹлвлӓ совет жепӹн шачын, цаткыдемӹнӹт веле. Казах дӓ грузин культура эдемвлӓ Латвиш хыналаш каштын кердӹнӹт дӓ мӹнгешлӓ. Руш, украин дӓ латыш поэтвлӓ лыдышвлӓн корнывлӓ лошкышты техень шанымашвлӓм пыртен кердӹнӹт, кыдывлӓм ӹшке дӓ интеллектуальне лыдшывлӓ веле ынгылен мыштенӹт. Лӹмӹнок яжо культура кӹлвлӓ эстон, латыш дӓ лиетувавлӓ лошты ылыныт.
Угӹц ӹшкевуя кеӓш тӹнгӓлмӹ паштек ирвел кӹлвлӓ кӹрӹн кенӹт, контактвлӓ ямыныт. Покшал Азиштӹш дӓ Кавказыштыш ма молнамшы тӓнгвлӓнӓ доно лиӓлтӹн, кынамжы анат пӓлӹ вӓк: вырсы операци дӓ конфликтвлӓ вашт нӹнӹ ӹлен лӓктӹнӹт ӓль уке. Цакленнӓ, Москваштыш дӓ Петербургыштыш сирӹзӹвлӓ молнам отпуск эртӓрӹмӹ привилегиӓн пӧртвлӓштӹм ямденӹнтӓт, мӓ вӹкӹнӓ пурынжок ак анжеп дӓ балтвлӓ таум келесӓш мондышывлӓ ылыт, маныт. Тӧрӹм келесӓш гӹньӹ, 50 и нӓрӹ совет сӓндӓлӹкӹштӹ ылмына мӓмнӓн шамыштынаат махань-шон шанымашвлӓм шачыкта.
Ӹнянем, жеп эртӹмӹкӹ мӓ молнамшы «шӱмбел» халыквлӓ монгырыш анжалтышнам вашталтенӓ дӓ комплекснӓӓт тӹнӓм уке лиэш- тенге ӹшкевуя виӓнгшӹ сӓндӓлӹкӹн гражданвлӓжӹ ӹштӹшӓшлык и ылыт. Тидӹм мӓ ӹштьшӓшлык ылына дӓ Европа Унион дон молнамшы совет сӓндӓлӹквлӓ лоштыш кӹлвлӓм кычымашты мӓ ӹшке рольнам мадын кердӹнӓ. Ти шотышты мӓмнӓн опытнаат улы. Вес халыквлӓ доно иквӓреш мӓ техень жепвлӓм ӹленнӓ, мам иктӹлӓнӓт согоньлымы ак шо. Балтин сӓндӓлӹквлӓ ирвел дон вадывел дӓ йыдвел дон кечӹвӓлвел лошты цаткыды кӹвервлӓм чангышывлӓ дӓ кӹлвлӓм кычышывлӓ лин кердӹт.

Запись опубликована в рубрике Uncategorized. Добавьте в закладки постоянную ссылку.

Добавить комментарий

Заполните поля или щелкните по значку, чтобы оставить свой комментарий:

Логотип WordPress.com

Для комментария используется ваша учётная запись WordPress.com. Выход /  Изменить )

Google photo

Для комментария используется ваша учётная запись Google. Выход /  Изменить )

Фотография Twitter

Для комментария используется ваша учётная запись Twitter. Выход /  Изменить )

Фотография Facebook

Для комментария используется ваша учётная запись Facebook. Выход /  Изменить )

Connecting to %s