Понгы погаш

Витали Петухов

Шайыштмаш

Вуйта тӓгӱ гӹц ӓли тама гӹц шеклӓнен, Анатоли солан кӱшӹлвуйышкы пичӹжӹ вашт лӓктӹ. Салымы вӓрӹштӹ лӱктӓлтшӹ кӓй начкыжок ылде. Мардеж  пуалын, шудым ӹфӹлӓл, коштен шоктен. Такшым, кым кечӹ вет юр шалгыш. То ньызгыш, то ложгыш. Шӹжӹ, виднӹ, толын шон.

«Лит, сӓй, эче цевер кечӹвлӓжӓт», -Анатоли шаналта.

Тагачат теве шӹжгӓ, луды кечӹ. Аяр уке. Яра хоть, кӱшӹцшӹ ак вил. Пиш юалгыжат агыл. Но соикток кӹжгӹ тыгыр вӹлӓн тӹдӹ тошты пинжӓкӹм чиш, эчежӹ «маскировычный» ялашым, ялеш – резинкӹ кемӹм. Кого корзиным нӓлӹн, понгы погаш тӓрвӓнӹш…

Ӓнят, тагачат тоныжок шӹнзен эртӓрӓ ыльы, дӓ… Пенсионерлӓн кыш талашаш? Кечӹнок пӓшӓш каштмыла агыл. Кудылошты веле сӓрнет дӓ… Ӓли пасна лӓкшӹ эргӹжӹ  ыныкам пыртен кода. Колялан вӹц и веле эче, но тырын шӹнзен ак мышты.  То шӹлмӹлӓ тӹдӹ доно мад, то пӱштӹртен шӹнден, имни семӹнь, намал кашт.

Такшым, маханьы кӹзӹт Анатолин пӓшӓ? Сӓмӹрӹквлӓлӓн, цаткыды шулыканвлӓлӓн, тӹдӹ солашты ак ситӹ. Молнам фермӹш пӱлӓ халык каштын, кӹзӹт витӓвлӓжӓт охыр шӹнзӓт.

А вот тенгечӹ вады векӹ Анатоливлӓ докы пашкудыжы Мефоди, годокшы, толын пырыш. Ӹшкежӹ ганьок пандашан пенсионер. Пӧртанцыл вуеш коктын шӹнзӹн, нӹнӹ сигаретӹм шӹкштевӹ. Мефодижӹ, тӹдӹлӓн, лач клухойлан, утла юкын, ну, шайышты, ну попыш.

— Цӱдӓ дык цӱдӓ! Тинӓр понгым нигынамат ужделам, векӓт. Хоть сӓ доно салы! Мӹнь, ик вӓрӹшток, вӓк нӹлъяла аваляныл, маняры погышым. Выртышты кого кӧрзинӹм темӹшӹм. Вот вет цӱдӓ. Куги рижӹк погаш ӹнде Йылымбакат кеӓш ак кел! Ӹлен шонна! Тишток кушкеш. Хоть лоткам, хоть коктым – санзалты веле.

Анатоли ӹнянӹдӹмӹлӓ каеш.

— Кышты тинӓр понгыжым ужынат?

— Кужикӓ нырышты, йӓ…

— Кышты-ы?  Кышты, манат? – Анатоли ак ынгылы. – Кыце нырышты понгыжы шачын кердеш?

— Кыце ак ли? – Мефоди сотара. – Кидвурды кӹжгӹц куги шошток тӹштӹ кушкын шагалын гӹньӹ…

Анатоли пашкудылан изишӓт ак ӹнянӹ. Ӓли тӹдӹ Кужикӓ нырым ак пӓлӹ! Коклы вӹц и вет, пыракым нелӹн, нырвлӓ йӹде комбайнжы доно сӓрнен. Мане, кым и пенсиштӹ ылешӓт, Кужикӓ ныр докыла моло тагынамшенӓт каштде. Вир лиде. Лишнок агыл тӹдӹ вет, кок уштыш нӓрӹ сола гӹц ӧрдӹштӹ ылеш.

Мефоди доно хытырымы паштек, Анатолин йӓнгжӓт йӓнг вӓрӹштӹ агыл. Йыдвашт прамой амаленӓт ӹш керд. Тагачшы ӹлӹмӓш шӓмӓн, ӹшке ӹлӹм курымжы гишӓнӓт тамаат вуйышкы пыра…

Седӹндон тагачы «понган нырым» кырӓток, ӹшке сӹнзӓ доно анжалаш, кеӓш шанен пиштӹш…

***

Нӹнӹн солаштым келгӹ карем кок велеш шелӹн — Ӓнгӹрвалеш дӓ Кого сиреш. Анатоливлӓн пичӹгутан гӹц карем лапышкы валаш турарак ялгорны тӧр вазын. Ӱлӹкӹлӓ теве, ӹнет кыргыж  гӹнят, ялвлӓ ӹшкеок пӹсемӹт. Кыргыжал вӓк колтет. Йӹжналт вазаш агыл манын, Анатоли, онг тервенжӹ кок мышкындыге пыт кормежтен шӹнден ижӹ, лапаташ кыргыж  вала. Дӓ шӱлештӹлӓш тӹнгӓлеш. Эх, ӹнде ӓртӓмӓн ожы ат ыл ӹшкӓлӓ! Шулык лаксырген. Ивлӓн нелӹц шӱдӹнгеш вазын.

Карем пындашты коаш дӓ ӓнгӹсӹр, кым ашкыл лиэш, ӓнгӹр йогалта. Изиштӹ годым моло тиштӹ, кӱэрвлӓ лӹвӓлнӹ, ливӹ вӹдӹштӹ, маняры пындӹрвӹм кид донок ӓли шакте доно кычымы! Ӓнгӹр тӹр мыч шошым, ыжар сиремӓн сирӹштӹ, комбы пыным тетявлӓ поген сӓрненӹт, вара мадыш мардеж вӓкшвлӓм моло нӹнӹ гӹц ӹштенӹт. Маняр и тӹнӓмшен эртен!

Кӹзӹт ангӹр гач ванжаш, пӹренявлӓм тореш оптен, изи кӹвер-ванжакым веле ӹштӹмӹ. Кымдажат агыл дӓ лап ылеш тӹдӹ. Машинӓ донжок, пренявлӓ тӓрвӓнӹлӹт гӹнят, перегӓлт, кыдал ванжаш эче лиэш.

А вет молнам ти вӓрӹштӹ кого, кӱкшӹ кӹвер шалген. Пылдыран вӓк. Кӹжгӹ хангаан. Кӹвер вӹлецшӹ ӱлӹкӹ анжал колтет — вӹд пындаш акат кай. Кӹжгӹ свай преня тӹнгвлӓ вӹдӹштӹ ыжаргын рехенялт шӹнзӹнӹт. Кӹвер лӹвӓлнӹ вӹдшӓт ӱштӹрӓкӹн дӓ шимӹн кайын.

Шошым йӹде марывлӓ соок кого пӱӓм пӱэнӹт. Тӹр дон тӧр вӹдӓн пӱӓ келгӹ цӓшкӓлӓ чучын. Кӓнгӹж гач тетявлӓ тиштӹ ирок гӹц вады якте кыргыжталыныт, нӱштӹлӹнӹт, тьогымактылмы юк веле шалген. Ӱп кошкен шоктыде, угӹц вӹдӹш тӹргенӹт. А кӱ гӹнь кӹвер пылдыр вӹлецок вӹдӹш цыма – сек патырлан шотлалтеш!

Ӓштӓ Анатоли, икӓнӓ тӹдӓт пылдыр вӹлкӹ кузен шагальы. Ӓль йӓл гӹц айыртемӓлтшӹ, «лӱдшӹ морен» ато ылеш?!  Шалгыш пылдыр вӹлнӹ изи тӹдӹ, дӓ тӧрӧк вӹдӹш чымалташ вижӹ нигыцеӓт ӹш ситӹ. Кӹвер кӱкшӹц  изи йӓнгжӹм лӱдӹктен. Пӱлӓ тенге шалгымыкы, тӓнгвлӓн ваштылмым колмыкы ижӹ, сӹнзӓ кыменок, тӹдӓт пылдыр гӹц трӱк анзыкыла ашкылтыш.

Пытнюц! Мӹшкӹржӹм лач тылок йылатен колтыш! Ял доно агыл Толи вӹдӹш чучы, а мӹшкӹрӹн пыжлоп вазы.  Сӹнзӓвӹд лӓктеш, каршта…  А йӓнгжӹ соикток ӹвӹртен. Кердӹ вет! Дӓ тилец пакыла кӹвер вӹлец тӹргӓш Толи лӱдде. Лудмӓш  Толин вара ямы. Пӹтӓришӹ ашкыл веле вет сек лӱдӹшлӓ чучеш …

Кынам перви тидӹ ылын! Теве кӹвержӓт и гӹц ишкӹ изин-олен яхнен миэн. Изин-олен шӓлӓнен, шӱкшемӹн. Дӓ икӓнӓ тӹдӹм тӹрӹс пыжен шуэвӹ. Дӓ угӹц ӹш чангеп. Тӹдӹм тӧрлӹшӹжӓт лиде вӓл? Тӹнӓмшен ӹнде, лачокат, шаналтетӓт, ти ӹлӹмӓштӹ тамажат шӓлӓнен пӹтен.

***

Ӓнгӹрвал вел сирӹмӓт эртен, арава корны доно Анатоли Кужикӓ ныр векӹлӓ ӹнде топкен. Корны лязӹрӓжок агыл, но кок велнӹжӓт лаксаквлӓштӹ вӹд содыки шӹнзен. Кужикӓ ныр якте эче тӹдӹлӓн Изи ныр гач эртӹмӹлӓ. Тевеш, тиштӹ, юр паштек лудын кайшы вурдан ыржа кӹзӹтӓт тӹреддӹмӹ шалга.

Молнам ти жепӹн проц тӹредӹт ыльы!  Колхозышты йыдет-кечет труенӹт вет, Анатоли шаналта. Мам попаш, когоок агыл солаштышток тӹнӓм кым комбайнер ижӹ ылын – тӹдӹ, эче Флегӹнт дӓ Макарка.

Анатоли кӹрмӓ жеп тӹнгӓлмӹм соок йӓнг выргыжын ижӹ вычен. Вет шурны тӹредмӹм ӹшке тӹнг пӓшӓжӹлӓн курымжы шотлен. «Лижӹ» манынок со пӓшӓлен. Намысыш нигынамат пырыде. Лачок, ти жепӹн омжымат ат уж ганьок. Колхозын сек яжо комбайнервлӓ лошкы Анатоли шӹренок лӓктӹн. Такеш ма ик погынымашты, районышты, тӹдӹлӓн медальымат кычыктенӹт ыльы?

Тамалын-ӓнят кӹзӹтӓт ышышкыжы икӓнӓ Кужикӓ нырым тӹредмӹштӹ толын пырыш…

…Остатка крӱгӓм ӹштен, кым якшар «Нива» ныр тӹрӹшкӹ, йонгатарак вӓрӹш, кыдал лӓктӹ. Изи кӹтӧлӓ иквӓреш комбайнвлӓм шагалтен, марывлӓ кабинвлӓ гӹц вален, икаран погыневӹ. Моторвлӓ ӹнде ружгаш цӓрненӹтӓт, пӹлӹшӹш  семӓлӹшӹ тыр пырен.

Тиштӹ ик карем мычашыжы доно нырышкы кукшы дӓ кымда лидӹ тӹкӹлӓлтӹн. Карем мычкы шоэ кугивлӓ дӓ изирӓк тӹшкӓвлӓ кушкыныт. Анжалатат, тӹшкӓ укшвлӓэш,  вуйта сӧдӧй ӱп, ӓнгӹремшӹвад ныгыдын пижӹн шӹнзӹн. Охыремшӹ ныр гачат тӹдӹн кужы шӹртӹвлӓ, сотын йӹлгӹжӹн, лыжге йыжненӹт. Тене шӹжӹм, ыжат, ӓнгӹремшӹвадшат маняр шукы лӓктӹн.

— Тиштӹ ӹнде шабаш ма? – тӓнгвлӓжӹм анжалын, Макарка манеш. – Ти нырым пӹтӓрӹшнӓ? Кышты, йӓ, агрономжы? Ӹнде махань нырышкы ванженӓ?

Анатолиӓт йӹрвӓш анжальы.

— Тырхал… Ужат, эче ик ыржа валок шиде кодын, — вара тӹдӹ манеш.

Лачокат, лидӹ вел ныр тӹрӹштӹ сек кӓтӓ валок тӹкӓлдӹмӹ киэн. Комбайнервлӓ пӓлӓт, кӓтӓжӹ соок самшуданрак ылеш. Пӹрцӹм шыпштышы машинӓвлӓӓт, тӹш-тиш кыдалыштын, маняр гӓнӓ валокым ташкенӹт, рокыш ньымыртенӹт. Седӹндон кӓтӓ пластвлӓм шиӓш иктӓт ак яраты.

— Соляркыжымат тидӹ верц  йылаташ ак стойы! – Макарка манеш. – Манярок киндӹ лӓктӹшӹжӓт тишец лиэш вӓл?

— Уке-е, тенге кодаш ак яры! – Анатоли сотара. – Тидӓт вет киндӹ!

— Ма, начальствы гӹц лӱдӓт? – Макарка мыскыла. – Тергӹшӹвлӓ гӹц?

Лачок, пӓшӓм тергӹшӹжӹ ти жепӹн седок лӓктеш. Агроном шӹренок комбайнервлӓ сага каштеш, колхоз председатель кынамжы кыдал толеш, райком гӹцӓт иктӓ уполномоченный…

Когонжок нӹнӹлӓн районышты халык контроль комитетӹм вуйлатышы  Плотников пӓлӹмӹ ылын. Кӓпшӹ доно мытыкрак, изирӓк гӹнят, юкшы доно хӹдӹртӹш ганьы, таки рашкалта. Пиш костан.  Иктӓ изи тӧрсӹр верцок, каржангыла пижешӓт, ну, сасла, ну, кроза! Ӱдӹмӹ годым ма, тӹредмӹ годым, йыдымат вӓк, вычыде кыдал толешӓт, паркам пуа. Штрафшы моло, мане, комбайнервлӓлӓн агыл «начёт» лиэш, а колхоз председательлӓн. Зато вара «хозашты» нӹнӹлӓн ышым пырта!

— Ма, Плотников гӹц лӱдӓт? – Макарка седок йышкыра. – Маок вӓл Плотниковет! Мӹнь теве ӹшке Столяров ылам. Когорак!

— Хоть-кӱ ли, но киндӹм ныреш кодаш намыс! – ладнанок Анатоли манят, комбайнжым завояш ашкедӹ.

— Давай, давай! – паштекшӹ Макарка сасла. – Тӹлӓт вет соок сек шукы келеш. Со «якшар тыгырым» чинет! Передовик! Чиӓн телевизорым пишок нӓлнет, сӓй!

Тене сек яжо комбайнерлан техень телевизорым сӧренӹтӓт, Макарка тенге манеш. Пӓшӓжӹ подаркашты агыл, а весӹштӹ. Только Макаркалан тидӹм ынгылдарен пуаш лиэш вӓл? Седӹндон, Анатоли шайыкыла ӹшӓт анжал, кӓтӓ валокыш комбайнжым виктӓрӹш…

Макарка пиш ӹшке йиш кайышан эдем ылеш. Нимат тӹдӹлӓн ярал агыл, соок ваштарешлӓ ӹштӓш цаца, цилӓм вырса – начальствым, ӹлӹмӓшӹм, хоть-маланат седок торешлӓнӓ. Иктӓ-мам келесетӓт, «пӓ-ӓ-ӓлем, пӓлем» веле манындалеш дӓ ӹшке семӹньжӹ соикток ӹштӓ.

Анатоли пӓлӓ: тӹдӹм анжен, Макаркан йӓнгжӹ йыла. Тӹдӹ агыл вет анзыл вӓрӹш лӓктеш. Так пӓшӓлӹ тӹнят, кыце келеш! Вара тӹньӹмӓт ӓклӓт. А Макарка шим йӓнгӓн. Пӓлӓ Анатоли тӹдӹн ик худа пӓшӓжӹм. Имештӹ тӹредмӹ годым тӹдӹ Анатолин комбайн кемӹ кишӓш йори кӹртни ломым йывырт цикӓл коден. Жаткыжы Анатолин тӹнӓм пыдыргышат, ик кечӹм такеш ямдыш, пӓшӓлен ӹш керд. Но соикток тӹ инӓт сӹнгӹшеш лӓктӹ. Кӱ тидӹм ӹштен, вара пӓлӹш гӹнят, кӹрмӓшӓш ӹш тӹнгӓл, ышышкыжы веле пиштӹш…

***

Анзылны, эче пацынок, Анатолин сӹнзӓлӓн Кужикӓ ныр пачылты. Тӹдӹ кымда лидӹ векӹлӓ пасен, комдыкла, киэн. Лишеммӹ семӹнь, Анатоли ӧрӹн миэн. Ма, йӓ, техеньӹ?  Кышты молнам ыржа коэштӓлтӹн, кӹзӹт алыкыштышыла шуды кушкын шагалын дӓ тыпкан-тыпкан нӧргӹ, сӓмӹрӹк кугивлӓ ыжаргенӹт.

Лачокатыш! Мефоди ак алталы ылын. Кыце ,йӓ, тенге лиэш?! Молнам ик изи лаштык мӱлӓндӹм колхозышты кыралде кодыделыт, свет мӓнгӹ лӹвӓкӹ вӓк ӱдӓш пыренӹт. А кӹзӹт ныржат ныр хӓлӓ уты лин колтен! Киндӓт ак кел? Пӓшӓ гӹц лӱдӹт? Ма ӹштӓлтеш?! Ма ӹштӓлтеш, йӓ?

Анатолин йӓнгӹм лач нӹшкӹ кӹзӹ доно ньӹгенӹт.

А вет тӹдӹ Кужикӓ нырым изижӹ годшенок пӓлӓ. Школышкат тӹнӓм эче ак кашт ыльы, икӓнӓ ӓвӓжӹ Толим сагажы тиш, ыржа тӹредмӓшкӹ, палшаш канден ыльы. Иктӓ куд иӓш лин, сӓй, тӹнӓм. Сола халыклан бригадир нырышты ӓнгӓвлӓм шеледен пуэн. Семня семня хӓлӓ — изижӹ-когожы — солайӓл тӹредӓш лӓктӹн.

Пиш ирӹ нӹнӹ ӓвӓжӹ доно нырышкы толевӹ гӹнят, йӹр анжал колтет – ошын-алан веле кымдыкеш каеш. Шукы эдемӓн йишӹштӹ пӓшӓжӓт ашна седӹ. Теве йӓл, ӓнгӓ кок монгыр пашкудышты, кыце анзылтен колтенӹт, а Толивлӓ ныр тӹр гӹц тӹнгӓлӹт веле. Уке ӓвӓжӹ гӹц пасна нӹнӹн семняштӹ сарла кычаш ярал когорак эдем.

Кечӹжӓт тагачы йори ганьы пелтӓ. Симсӹ парсынла кайшы пӹлгомышты ик пӹл лаштыкат уке. Седӹндон Толилӓн изин-олен кӓньӹсӹр дӓ кӓньӹсӹррӓк лин миэн. Вуйым иктагыш шыралаш вет ӹмӹл уке.

Ӓвӓжӹ, анжок, пӹсӹн дӓ пиш ловкан тӹредешӹш!  Шалахай кидшӹ доно сары валган ыржа сарымым кормежтен нӓлеш, сарлажы доно цошт пӹчкӹн шуа. Пӹчмӹ йӓрӹмжӹм рок вӹлӓн рӓдӹн опта. Тенге тӹредеш-тӹредеш, дӓ кӹлтевлӓм пидӓш шагалеш. Толи кӹлте пидӓш пынзалтышым тӹдӹлӓн йӓмдӹлӓ: кок ыржа йӓрӹмӹм нӓлӹн, вуя-вуя ялштаат, пынзалтыш лиэш. Ӹрвезӹ чаката кӹлтевлӓм вара ик арашкы намалеш, вуйын кӱшкӹлӓ нӹнӹм шагалта.

Шокшат, Толиклӓн ясы. Ышма пындаш кошка, йӱмӹ шоэш. Тӹнӓм тӹдӹ ӓнгӓ мычашыш, сагашты качкаш-йӱӓш кандыман сумка докы кыргыжеш, ямдар гӹц вӹдӹм подылеш. Атыл веле цӓрӓ ялвурдыжым карштаренок шыра.

— Шукыжок ит йӱ! Логерӹм веле нӧртӹ! — ӓвӓжӹ тидӹм цаклен шокта. – Токына вет лишӹл агыл, вӹдлӓн кен ат тол. Лучи теве олмам пырыл, тӹдӓт йӱмӹ шомым шӧрӓ.

Лачокат, кечӹжӹ кыце кужын шыпшылтеш! Ӓвӓжӹ веле лач янгылымымат ак шиж. Пӱгӹргӓлӹн, вуйта мӱлӓндӹлӓн кымалын, тӹредеш дӓ тӹредеш.

Теве тӹдӹнӓт кӹдӓлжӹ шымы, тама. Виӓнен шагальы.

— Ӓлок, Толи, изиш кӓнӓлтенӓ. Пырылына моло.

Кӹлте ара сага, ӹмӹлӹш тупынла шӹнзӹн, ӓвижӹ сумка гӹц качкаш лыкташ пижӹ.

Анжа Толи — ӓвӓжӹ сарлам тӹредмӹ вӓрешок пиштен коден. Тӹдӹ аздаралат колтыш. Ӓвӓжӹ вет тенге пӹсӹн кердеш, тӹдӹлӓнӓт цацен анжаш агыл вӓл? Толи сарлам кидӹш кычыш, ыржа вурдывлӓмӓт кормежтен нӓльӹ, цошт ыдыралат шуш – дӓ сӹгӹрӓл колтыш!

— А-а-ай, ӓви-и!

Шалахай кид гӹц якшар вӹр патькалтышвлӓ рокыш пӹсӹн патькенӹт.

Авӓжӹ ӹрвезӹ докы вӹсенок тольы.

— Эх, мам ӹштӹшӹц, мам ӹштӹшӹц, ородишкӓ?! – лӱдӹн, тӹдӹ саслен.

Савыц лаштыкым мон, Толин кидӹм, ӹшкежӓт цӹтӹрен, тӹдӹ пидӓш тӹнгӓльӹ. Шушыр цажгыжын дӓ изи Толи мӓгӹрен…

Маняры тӹ годшен ӹнде эртен, но соиктокат кӹзӹтӓт тевеш ӓштӓлтеш.

***

Тевеш, йӓ, Анатоли толын шо. Тевеш, йӓ, Кужикӓ ныр тӹрӹштӹ тӹдӹ шалга. Только «ныр» манашыжы йӹлмӹ ак сӓрнӓл. Кыралдымы мӱлӓндӹ…

Ташкымы шуды лошты цамавач, шодышуды, якшарвуян писӓн, йӹгӹжӓ шуды тыпкан-тыпкан шалга, мӹндӹрнӓт агыл сӓмӹрӹк кугивлӓ аран-аран кушкын шӹнзӹнӹт. Тӹшкӓвлӓ векӹ Анатоли ашкылтыш. Шукыштат агыл ял лӹвӓлнӹ кого шляпӓн, таза вӹлӹдӹрвӹ тӹкнӹш. Весӹ… тидӹжӹ изирӓк. Техень понгыжы тӹдӹлӓн такешӓт ак кел…

Кугивлӓ лошкат Анатоли пырыш. Икманяры кен шоктыш, шуды куктынзыкышты меленӓ постол йӹргешкӓ, ошалгы валган кугирижӹк кайын колтыш. Анатоли шагальы, пӱгӹнӓльӹ. Шукшан – пӹчкӹн анжышат, ужы. Тишток пӹчмӹ вурдывлӓ киӓт. Тӓгӱ тиштӹ понгы поген сӓрнен ылын, виднӹ. Мефодижок агыл вӓл? Ӓнят, йӓлӓт сӓрненӹт. Ужат, кугивлӓ лошты ялгорнывлӓмӓт вӓк ташкен шӹндӹмӹ.

Икманярышты, кӧргӹштӹрӓк, эче рижӹк цуца попазыш. Карзинжӹм рокыш шӹнден, Анатоли нӹнӹм пӹчкӓшӓт тӹнгӓльӹ. Яжовлӓ, цаткыдывлӓ, шляпӓ тӹр мычкышты ош пын нӓлӹн. Тиштӹ поген пӹтӓрӹш веле, кым ашкылым ӹштӹш – угӹц понгым вӓрештӹ. Лишнок – эче, эче… Ӧрт кеет! Азарт, манмет, тӹдӹнӓт йӓнгӹш пырен кеш. Ӹнде тӹдӓт, пылвуйтен ижӹ, понгым пӹчкеш, постара. Эче талаша вет! Вуйта тӓгӱ тӹдӹм покта. Кӱ вара поктажы? Иктӓт укеш!

Эхе, тенге агыл ылын. Теве пушӓнгӹвлӓ шайылны, кайдымы, тӓгӱ  «Митьок! Кышты ылат?!» сӹгӹрӓльӹ. Йӓлӹм тиштӹ ужмы ак шоат, Анатоли изиш вес векӹлӓ карангы.

Пӹтӓри карзин пындаш ямы. Вара пелӹ нӓрӹ постарныш. Анжен-кайын ӓтӹжӹ нелемӹн, ӹнде кидӹмӓт шыпшын. «Ситӓ, йӓ», — Анатоли шаналтыш. Кукшырак вӓрӹм мон, кӓнӓлтӓш шӹнзӹ. Йӹр анжальы, тамам тумаяльы. Дӓ… Тинӓр понгым момы гишӓн сусужым соикток качы шанымаш таки тӓвен шуш…

Эх-эх, маняр мӱлӓндӹ теве утыш лӓктӹн! Иктӹлӓнӓт ак кел? Кыце тенге? Хресӓньлӓн мӱлӓндӹ курым сек шергӹ ылын. Мӱлӓндӹ верц солашты курым кредӓлӹнӹт. «Тидӹ мӹньӹн, иктӹлӓнӓт ам пу» — вуйын шалгенӹт, ӓнгӓвлӓм пайылымы годым, тӹдӹ колын, эдем пуштмашкат вӓк шоныт.

***

Ыш пындаш гӹц Михивыр тьотяжын попымы Анатолин ӓшӹшкӹ вычыде пӹтӹрнӓлт кузыш.

Икӓнӓ изи Толи тьотяжы сага сакыр нӓлӓш лапкаш, вес солаш, каштын ыльы. Ялгорны шож ныр гач эртен. Тьотин кидӹм кычен, ӹрвезӓш, мытык ялжы доно шӹренрӓк топкен, талашен.

Теве Михивыр тьотяжы ик туре трӱк шагал колтыш, нырым йӹр тусаральы.

— Пӓлет, Толи, теве тиштӹ перви-перви мӓмнӓн ӓнгӓнӓ ылын – кым туша.

Толи тьотижӹм ӱлӹц кӱшкӹ анжалеш.

— Тьоти, тӹньжӹ тидӹм кыце пӓлет? Нимахань межӓ укеш!

— Э-э, ти вӓрӹм, колаш вазам гӹнят, ам монды.

— Малын? – Толи седок ядыштеш.

— Пӓлӹнеток ма? Колышт тенгежӹ. Ялет янгылен, сӓй? Кӓнӓлтет моло ти велдӹк…

***

Тӹнӓм мӹнят тӹнь ганеток изи ылынам. Икӓнӓ шошым, лым шылен ямы веле дӓ рок кажланаш тӹнгӓлӹн, ӓтям, а тӹньӹн кого тьотят Лӹксе, мӹньӹм сӹгӹрӓльӹ:

— Мику, ӓлок, нырышкы, ӓнгӓнӓм анжалаш кенӓ.

Тӹдӹ кого кӓпӓн, лаштыра пандашан, кукшындирӓк пӱэргӹ ыльы. Цаткыды хоза. Худанок агыл мӓ ӹленнӓ, цилӓ суртыштына ылын, цилӓ ситен. Сола шайык ӓтям доно лӓкнӓ, кӱшкӹлӓ мызырге кузенӓ. А игечӹ пиш яжо. Шокшы. Аяран. Ливӹ мардеж пуалеш. Ныр вӹлнӹ, кӱкшӹ пӹлгомышты, тьыри тьорге мыралта. Мӹнь, изиэт, сусун тӹргештӹлӓм, саслем:

— Тьыр-тьыри, тьыр-р тьыри! Ӱлӹк валок! Таварет ӱлнӹ!

Теве ик пӹсмӓнеш шагална. Эртӹшӹ шӹжӹм кӹлмӓш кыралмы ӓнгӓ гӹц тӹдӹ кӱкшӹрӓк ылеш, кошкышы шуды ял лӹвӓлнӹ лудемеш. Ӓтям тӹшӓкен шагальы.

— Мику, йӹрет тусаренрӓк анжал. Мам ужат? — ӓтям ядеш.

Мӹнь пиш анжылтам ылнежӹ. Йӹрвӓш ӓнгӓвлӓ веле шыпшылтыт. Кыдыжы кыралмы, кыдыжы эче агыл, нӹнӹ лошты — межӓвлӓ. Кечӹ ӹрӹктӓӓт, рок вӹлвӓл парланымыла каеш. Ӱлнӹрӓкшӹ солана киӓлтӓ.

— Нимат ам уж, — ӓтямлӓн манам.

Ӓтям та-а-ак ӓнгӓлтӹш пандыжы доно тупем гач севӓл пуш! Эче ик гӓнӓ! Вес гӓнӓ!

— Ой-ой, ӓти! Малын шиӓт? Каршта вет! Ит ши! – мӹньӹ мӓгӹрем.

Ӓтям нӹжеш дӓ нӹжеш. Изишӓт ак ӹжӓлӓйӹ. Тоц дӓ тоц тупемлӓн тӹкнӓ.

— Ӓштӹ! Ӓштӹ! – севӓлмӹ йӹде келесӓл пуа.

— Мам ӓштӹмӹлӓ, йӓ-ӓ?!

Ӓтям шиӓш цӓрнӹш. Пандыжым анзыкыла виктӓлтӹш.

— Тидӹ — мӓмнӓн ӓнгӓнӓ! Мӓмнӓн мӱлӓндӹ! Теве — ик тӹржӹ, тӹве – вес тӹржӹ. Соэш ӓштӹ. Иктӓт ти пӹсмӓн гач кырал ӹнжӹ пыры! Кушкат, эргетлӓнӓт тенгеок келесӹ…

Толин ӓтяжӹ ӹшке ӓнгӓштӹм тӹнӓмшен пиш яжон пӓлен. Тупшы донок ӓштен. А Толи кӹзӹт тӹ ӓнгӓм кӹчӓлӓт ак мо. Межӓвлӓм тагынамок кырал шуэнӹт, ик кого нырым ӹштенӹт. Колхозыным. А Толи тӹштӹ, вес ӹрвезӹвлӓ доно иквӓреш, ыржавуйымат поген сӓрнен – пионер звено доно. Пӹрцӹ колхозланат келӹн…

***

Маняры жеп вӓл Анатоли вӹцкӹж кугивлӓн ӹшӹкӹштӹ шӹнзӹш, ӹшке ӹлӹмӓшӹжӹ гишӓн шаныкалыш.

Хоть-кыце висӹ, изин-олен цилӓ иктешлӓш жеп тӹдӹнӓт шон. Мам тӹдӹ ыныкаланжы келесен кода? Махань техень шамакым? Мӱлӓндӹм перегӓш, яраташ шӱдӓ?

Уке, Анатолиӓт вусын ӹлӹде. Мӱлӓндӹлӓн цат хоза ылын, тьотяжы ганьок. Йори лӹмлӹм кӹчӓлде. Ма тӹдӹлӓн лӹмлӹжӹ? Курыметӹм эдемок лин ӹлӹ. Иктӓт тӹнь гишӓнет худан ӹнжӹ попы. «Эдемок ылын» манын цеверлен, тӹдӹмӓт йӓл ӓштӓлтӹштӹ…

***

Понгы доно цицок темшӹ карзинжӹм намалын, Анатоли туан сола векӹжӹ мӹнгеш олен ашкедӹн. Онгыштыжы, тошты пинжӓк вӹлӓн, кугин ик сар ӹлӹштӓш орденлӓок тагыце тышкалт шӹнзӹн. Айырленӓт вацде. Онг гӹц вӹсӓлт валыде. Ӓнят, пӧрттӱ тӹдӹм тенге ӓклен? Но Анатоли ти «орденжӹм» кӹзӹт ужде, но тӹдӹ онгыштыжы ылын…

 4 декабрь 2014 и.

Запись опубликована в рубрике Uncategorized. Добавьте в закладки постоянную ссылку.

3 отзыва на “Понгы погаш

  1. Елизавета Егоркина:

    В.Петуховын «Понгы погаш» лӹмӓн шайыштмашыжы доно шукердӹ агыл «Жерӓ» газетӹштӹ пӓлӹмӹ лим. Пишок келгы шанымашан произведени. Кӹзӹт «Цикмӓ» журналын страницӹжӹм пачмыкат, тӹдӹм улы кымыл доно угӹц лыдын лӓкде шӹм цӹтӹ.
    Автор у шайыштмашыжылан яжо дӓ керӓл темӹм айырен нӓлӹн. Тӹнг шанымашыжы ти лаштыквлӓ гӹцӓт пӓлдӹрнӓ: «Эх-эх, маняр мӱлӓндӹ теве утыш лӓктӹн! Иктӹлӓнӓт ак кел? Кыце тенге? Хресӓньлӓн мӱлӓндӹ курым сек шергӹ ылын…» Лачокок, мӱлӓндӹ хоть-кынамат пайдам канден шалген. Ти пайдажы – шурны, кавштавичӹ хӓдӹр дӓ молат. Но кӹзӹт маняр мӱлӓндӹ йӓрӓ киӓ. Тӹштӹ, авторын шаяжы семӹнь, цамавач, шодышуды, якшарвуян писӓн, сӓмӹрӹк кугивлӓ веле кайыт. Молнам шурны коэштӓлтмӹ вӓрӹштӹ понгы кушкеш. Ти картинӹм ужын, тӹнг герой Анатолин йӓнгжӹ тыргыжлана дӓ выргыжеш. Вет тиштӹ тӹдӹ молнам «Нива» комбайнжы доно шурным поген, колхозын сек яжо комбайнержӹ ылын.
    Попашат уке, хресӓньлӓн мӱлӓндӹ молнамат дӓ кӹзӹтӓт шергӹ ылеш, седӹндон йӓнгжӹ тӹдӹн верц выргыжде ак цӹтӹ. Но колхоз дон совхозвлӓм пӹтӓрӹмӹ паштек дӓ сакой техникӹвлӓ гӹц пасна тӹдӹ мам ӹштен кердеш? Кугижӓншӹ вел гӹц палшык лимӹкӹ веле, ти пӓшӓ виӓнг кердеш ылнежӹ. Яра эче фермервлӓн шытырышты велдӹк кыды-тидӹ вӓрежӹ мӱлӓндӹ йӓрӓ ак ки. Нӹнок солаштышты ӹлӹшӹ пашкудывлӓштӹлӓн пӓшӓ вӓрӹм ӹштӓт, тенгелӓнлӓ ти куштылгы агыл жепӹн нӹнӹлӓн ӹлен лӓктӓшӹштӹ йӧнӹм моаш палшат.
    Кыце яжон мычашлен мыштен ӹшке шайыштмашыжым автор: Анатолин онгешӹжӹ, тошты пинжӓк вӹлӓн, кугин сар ӹлӹштӓшӹжӹ орденлӓок пижӹн шӹнзӹн. Лачокат, автор манмыла, ӓнят, пӧрттӱ тӹдӹм тенге ӓклен. Вет Анатоли ӹлӹмӹ курымыштыжы ти мӱлӓндӹлӓн ӹнян эдем ылын: шурным анжен куштен, тӹредӹн.
    В.Петуховын «Понгы погаш» лӹмӓн шайыштмашыжы мӹлӓнем пишок шӱм семешем ли, тенгеок, шанем, молы лыдшынат кымылжым тӓрвӓтӹш. Лӹмлӹ сирӹзӹнӓн йӹлмӹжӹ лывыргы, ире, куштылгын лыдалтшы. Мӹнь лыдшы семӹнь Виталий Альбертовичлӓн пиш кого таум келесем.

  2. Tsikma:

    Пуры кечӹ.
    Мары Элышты со эче ма тошты стандартан умляутан буквавлӓм кычылтыда? Кырык Мары Контактыштат вӓк Кырык мары районын гимн текстшӹм прамой лыдаш ак ли.
    Ти буквавлӓм тишец вазен нӓлӓш лиэш: Ӓ, ӓ, Ӧ, ӧ, Ӹ, ӹ, Ӱ, ӱ

    Елизавета Егоркина дорц комментари:

    В.Петуховын «Понгы погаш» лӹмӓн шайыштмашыжы доно шукердӹ агыл «Жерӓ» газетӹштӹ пӓлӹмӹ лим. Пишок келгы шанымашан произведени. Кӹзӹт «Цикмӓ» журналын страницӹжӹм пачмыкат, тӹдӹм улы кымыл доно угӹц лыдын лӓкде шӹм цӹтӹ.
    Автор у шайыштмашыжылан яжо дӓ керӓл темӹм айырен нӓлӹн. Тӹнг шанымашыжы ти лаштыквлӓ гӹцӓт пӓлдӹрнӓ: «Эх-эх, маняр мӱлӓндӹ теве утыш лӓктӹн! Иктӹлӓнӓт ак кел? Кыце тенге? Хресӓньлӓн мӱлӓндӹ курым сек шергӹ ылын…» Лачокок, мӱлӓндӹ хоть-кынамат пайдам канден шалген. Ти пайдажы – шурны, кавштавичӹ хӓдӹр дӓ молат. Но кӹзӹт маняр мӱлӓндӹ йӓрӓ киӓ. Тӹштӹ, авторын шаяжы семӹнь, цамавач, шодышуды, якшарвуян писӓн, сӓмӹрӹк кугивлӓ веле кайыт. Молнам шурны коэштӓлтмӹ вӓрӹштӹ понгы кушкеш. Ти картинӹм ужын, тӹнг герой Анатолин йӓнгжӹ тыргыжлана дӓ выргыжеш. Вет тиштӹ тӹдӹ молнам «Нива» комбайнжы доно шурным поген, колхозын сек яжо комбайнержӹ ылын.
    Попашат уке, хресӓньлӓн мӱлӓндӹ молнамат дӓ кӹзӹтӓт шергӹ ылеш, седӹндон йӓнгжӹ тӹдӹн верц выргыжде ак цӹтӹ. Но колхоз дон совхозвлӓм пӹтӓрӹмӹ паштек дӓ сакой техникӹвлӓ гӹц пасна тӹдӹ мам ӹштен кердеш? Кугижӓншӹ вел гӹц палшык лимӹкӹ веле, ти пӓшӓ виӓнг кердеш ылнежӹ. Яра эче фермервлӓн шытырышты велдӹк кыды-тидӹ вӓрежӹ мӱлӓндӹ йӓрӓ ак ки. Нӹнок солаштышты ӹлӹшӹ пашкудывлӓштӹлӓн пӓшӓ вӓрӹм ӹштӓт, тенгелӓнлӓ ти куштылгы агыл жепӹн нӹнӹлӓн ӹлен лӓктӓшӹштӹ йєнӹм моаш палшат.
    Кыце яжон мычашлен мыштен ӹшке шайыштмашыжым автор: Анатолин онгешӹжӹ, тошты пинжӓк вӹлӓн, кугин сар ӹлӹштӓшӹжӹ орденлӓок пижӹн шӹнзӹн. Лачокат, автор манмыла, ӓнят, пӧрттӱ тӹдӹм тенге ӓклен. Вет Анатоли ӹлӹмӹ курымыштыжы ти мӱлӓндӹлӓн ӹнян эдем ылын: шурным анжен куштен, тӹредӹн.
    В.Петуховын «Понгы погаш» лӹмӓн шайыштмашыжы мӹлӓнем пишок шӱм семешем ли, тенгеок, шанем, молы лыдшынат кымылжым тӓрвӓтӹш. Лӹмлӹ сирӹзӹнӓн йӹлмӹжӹ лывыргы, ире, куштылгын лыдалтшы. Мӹнь лыдшы семӹнь Виталий Альбертовичлӓн пиш кого таум келесем.

  3. Витали Петуховын комментарижӹ:

    Пиш кого тау, Лиза, пуры шамакетлӓн! Мам келеснем ылын, яжон ынгыленӓт. Пӓшӓэт ашныжы!

Добавить комментарий

Заполните поля или щелкните по значку, чтобы оставить свой комментарий:

Логотип WordPress.com

Для комментария используется ваша учётная запись WordPress.com. Выход /  Изменить )

Google photo

Для комментария используется ваша учётная запись Google. Выход /  Изменить )

Фотография Twitter

Для комментария используется ваша учётная запись Twitter. Выход /  Изменить )

Фотография Facebook

Для комментария используется ваша учётная запись Facebook. Выход /  Изменить )

Connecting to %s