Кугижӓэтшӹ вет цӓрӓн!

Ханс Кристиан Андерсен семӹнь

Kugizha_caraТагынам перви ик кугижӓ ӹлен, кыды улы оксажым косир выргемӹм нӓлӓш манын шӓлӓтен. Армиштӹш салтаквлӓлӓнжӓт, театрышкат дӓ паркыш променажыш кеӓшӹжӓт – лач ӹшкӹмжӹм дӓ косир выргемжӹм анжыкталаш веле цилӓ ылын. Келесӓшок гӹнь, утет-пӹтет – ӹшкӹмжӹм анжыкташ яратен. Кыш ти кугижӓ кеде: -цилӓ вӓрӹшкок ӹшке выргемжӹ ылын. Шӹренок попат: «Кугижӓ кугижӓнӹш пӓшӓм ӹшта», а тӹдӹ гишӓн «Кугижӓ выргемжӹм чиӓ» манын попенӹт.
Хала, кышты ти кугижӓ ӹлен, кого дӓ выжалымаш покшал семӹнь пӓлӹ ылын – тӹшкӹ йыдет-кечет вес сӓндӓлӹквлӓ гӹц купецвлӓ толыныт. Дӓ ик гӓнӓжӹ тӹшкӹ кок алталызы-йолдук (разбойник) толын лӓктӹнӹт. Ӹшкештӹ гишӓн нӹнет мӓ мӹнер кошывлӓ ылына манын келесенӹт дӓ мӱлӓндӹ вӹлнӹ сек сӹлнӹ мӹнерӹм коэн лыктын кердӹнӓ маныныт. Цевер цӹреӓнӹм, цевер тӹрлецӓнӹм. Техеньӹм ужын, ышетӓт кеӓ, маныныт. Тидӹ гӹц пасна, мӹнер йозы виӓн ылеш, ти мӹнер гӹц ыргымы выргемӹм чишӹм, ороды вуянвлӓ дон ӹшке вӓрӹштӹштӹ агыл ылшывлӓ ужын ак кердеп.
— Ох, махань яжожы техень выргемӹм чиӓш! – кугижӓэт шаналта. – Техень выргемӹм чиэн шӹндет дӓ кӱ тӹньӹн кугижӓ кымдемӹштет ороды дӓ ӹшке вӓрӹштӹжӹ ак шӹнзӹ — тӧрок ужат. Йӹлерӓк мӹлӓнем техень мӹнерӹм коэн пушты!
Тидӹ паштек кок алталызыланет тӹдӹ шукы оксам кычыкта дӓ йӹлерӓк пӓшӓштӹм тӹнгӓлӹштӹ манын ядеш.
Алталызывлӓэтшӹ гӹнь, кок комы станым шагалтатат, кыце вуйта мӹнерӹм коат, анжыктылыныт. А комы станыштышты гӹнь нимат ылде. Шукым вычыдеок, нӹнет вӹцкӹж парсын дон шӧртньӹм ядыт – тидӹм цилӓ ӹшкӹлӓнӹштӹ роалтен нӓлӹн, охыр станышты доно йыдпел якте вӓк, комы пӓшӓштӹм ӹштенӹт.
«Кыце пӓшӓштӹ ашна, анжалаш худа агыл ылнежы!» — шаналта кугижӓэт дӓ тӹ годымок кӱ ти мӹнерӹм ак уж – тӹдӹ ӓль ороды ӓль ӹшке вӓрыштӹжӹ агыл манмы шаям ӓшӹндӓрен колта. Седӹ, ӹшкежӹ верц тӹдӹ ойхырыде, но тенге гӹнят, тидӹм пӓлен нӓлӓш лучи весӹм колтыман, шаналта.
Йозы парсын матери гишӓн хала хӓлӓ ӹнде пӓлен, цилӓнӓт ӹнде пашкудыжы махань ороды дӓ нималан ярдымы, тырхен кердде, пӓлӓш цаценӹт.
Мӹнер кошывлӓ докы шонгы ӹнян министрем колтем! – кугижӓэт шаналта. – Тӹдӹ ышан дӓ вӓрӹштӹжӹ шӹнзӓ, малын тенгежӹ гӹнь тӹдӹлӓн агыл тидӹм пӓлен нӓлӓш?
Тенге шонгы министрет пӹсӹн тӹ залыш кеӓ, кышты кок алталызет охыр станвлӓ доно мӹнерӹм коэнӹт.
— Йым перегок! – сӹнзӓвлӓжӹм пӹтӹркӓлен, шонгы министрет шаналта. – Мӹньжӹ гӹнь нимат ам ужыш!
Но юкын тидӹм ӹш келесӹ.
Алталызывлӓэтшӹ гӹнь, тӹдӹм лишкӹрӓк толаш ӱжӹт, мӹнерӹн цӹре дон чиӓвлӓжӹ кыце сусун мадыт, шайыштыт дӓ тидӹмок министр гӹцӓт ядыт. Шайыштмышты годымжы со охыр стан вӹкӹ анжыктылыныт. Шонгы министретшӹ веле, тидӹм ужаш цацыш гӹнят, ужын ӹш керд – вет мам ит попы, ужашыжат тӹштӹ нимат ылде.
«Йым перегок! — тӹдет шаналта. — Лачокшымат ма мӹнь ороды ылам? Атат шаналты вет! Тидӹ гишӓн иктӓт пӓлен веле ӹнжӹштӹ нӓлеп! Министрӹн вӓржӹлӓн мӹнь ярал ам ыл ма? Уке, мӹнерӹн уке ылмы гишӓн келесен ам керд, но вет ужашыжат тидӹм ам уж! »
— Ма вара тӓ юкымат ада лык? — ик мӹнер коэшӹжӹ тӹдӹ гӹц ядеш.
— О, попашат уке, махань цевер мӹнер! Цевер гӹцӓт цевер! — сӹнзӓлыкшы вашт анжен, шонгы министрет келесӓльы — Махань тӹрлецвлӓ, махань цӹревлӓ! Мане, мане, мӹнь тидӹ гишӓн кугижӓлӓн увертӓрем, мӹлӓнем цилӓ тидӹ пишок сараса!
— Тенгежӹ гӹнь ма сусу ылына! — алталызывлӓэт министрлан маныт дӓ чиӓвлӓ дон махань шоэн веле вӓшлиӓлтшӹ тӹрлецвлӓм нӹнет кычылтыт, пӓшӓштӹм макташ пижевӹ. Мам нӹнет попат, цилӓ тидӹм кугижӓлӓнжӹ шайышт пуаш манын, шонгы министрет тӹшлен колышты. Торцынышты кешӓт, тенгеок и ӹштӹш.
Алталызывлӓэтшӹ гӹнь, пӓшӓштӹ тӓреш шукырак оксам веле тергенӹт: парсын дон шӧртньӹмӓт – цилӓ тидӹ сек цевер материалым комашкы кеӓ маныныт. Седӹ, цилӓ тидӹм нӹнет ӹшке тӓпнӓкӹшкӹштӹ пиштенӹт: материалым коаш манын ик шӹртӹ лаштыкат кеде, лач пӓшӓштӹм веле пакыла охыр станвлӓ доно ӹштенӹт.
Шукыштат агыл кыце кошывлӓэтӹн пӓшӓштӹ кеӓ анжалаш манын, кугижӓэт ик ӹнян чиновникшӹм колта. Тӹдӹн донат министр ганьок лиӓлтӹ, тӹдӓт анжыш-анжыш, но охыр станвлӓ гӹц пасна нимат ужын ӹш керд.
— Ну, кыце вара? Лачокат вет цевер материал? — алталызывлӓэт тӹдӹн гӹц ядылдалевӓт, ылдымы тӹрлецвлӓм тӹдӹлӓн анжыкталевӹ.
«Мӹнь вет нимахань ӓньырӓ (ороды) ам ыл! — чиновникет шаналта. — Тенгежӹ гӹнь, шӹнзӹмӹ вӓремлӓн ярал ам ыл ма? Ӧрӓтокыш! Тенге гӹнят ма лиӓлтӹн, нимат анжыкташ ак кел!»
Тенге тӹдет материалым макташ пижӹ, кыдым сӹнзӓ донжат ужде. Мактен дӓ пиш яжо цӹреӓн дӓ цевер тӹрлецӓн ылеш манын попен.

— Махань цевер мӹнер, сӹнзӓэтӹмӓт карангден ат керд! — кугижӓлӓн тӹдет докладываен.
Тенге улы хала мӹнер кошывлӓн цевер материалышты гишӓн попаш тӹнгӓлӹн.
Дӓ стан гӹц карангдымештӹ якте кугижӓэт ӹшкежӓт ти материалым анжалнежӹ ылын.
Кугижӓ кудвичӹштӹ служышывлӓ логцӹц ӹнян эдемвлӓжӹм постарен, нӹнӹ лоштыжы ти мӹнерӹм анжаш каштшы кок ӹнян шонгы чиновникетӓт ылын. Цилӓн, нӹнет, алталызывлӓн пӓшӓ кӹдежӹшкӹштӹ кевӹ. Нӹнетшӹ, станышты шӹртӹвлӓ моло кайделыт гӹнят, пиш когон талашен коаш цаценӹт.
— Пиш цевер! Ужыда вет? — кок шонгы ӹнян чиновникет попаш тӹнгӓлевӹ. — Анжалмада, тӓмдӓн кугижӓ сӹнзӓдӓ доно, махань тӹрлецвлӓ, махань чиӓвлӓ!
Тенге нӹнет охыр стан вӹкӹ анжыктевӹ, кышты нӹнӹ семӹнь, весӹвлӓӓт материалым ужшашлык ылыныт.
«Ма вара техень? — кугижӓэт шаналта. — Мӹнь вет нимат ам уж! Ышет кеӓ. Тенгежӹ гӹнь ороды ылам ма? Тенгежӹ кугижӓлан ярдымы ылам ма? Тидӹ веле эче ак ситӹ! »
— О-о, пишок цевер! — кугижӓэт келесӓлеш. — Кугижӓ кӱкшӹцӓш шамакем доно тӓмдӓн пӓшӓдӓм мактем!
Тӹдетӹн, нимат ак уж ылмыжым анжыктымы шоде, охыр станвлӓ вӹкӹ анжен дӓ вуйжым ӹрзен. Сагажы ылшы чиновник аражат, нимат ужде гӹнят, кугижӓштӹ паштек попен: «О-о, пишок цевер!». Дӓ ти материал гӹц толшаш айоэш цевер выргемӹм ыргыкташ согоньлен. «Махань цевер! Ӧрӓт веле, махань цевер!» — йӹрвӓш юк шактен. Цилӓнӓт нӹнӹ сӹнзӓштӹм пӹтӹркӓлен, сусуштым анжыктенӹт. Кугижӓжӹ гӹнь, алталызывлӓленет пӓшӓштӹ тӓреш рыцарьвлӓн медальым дӓ кугижӓн кудвичӹштӹш мӹнер кошы лӹмӹм пуаш сӧрӹш.
Айо вадны алталызывлӓэт йыдваш ырген шӹнзевӹ дӓ ыргымым анжыктымышты лошты луаткуд сартам йылатевӹ. Кыце нӹнет кугижӓлӓн иргодеш айо выргемӹм ырген пӹтӓрӓш цацат – цилӓн ужыныт. Кыце нӹнет стан гӹц парсынан мынерӹм валтат, кыце кайыц доно тӹдӹм пӹчкедӓт, кыце шӹртӹдеок им доно ыргат – раведӹнӹт дӓ варажы шӱлештӹл келесӓлевӹ:
— Тенге ӹнде кугижӓлӓн выргемжӓт йамдӹ!
Кугижӓэт нӹнӹ докы ӹшке сек шотан дӓ ӹнян чиновниквлӓжӹ доно кен. Алталызывлӓэтшӹ гӹнь, тамам кычен шӹндӹмӹлӓ: кидӹштӹм кӱшкӹлӓ лӱктен, попенӹт:
— Теведӓн ялашыжы! Теведӓн тыгыржы! Теведӓн пинчакшӹ! Теведӓн мантижӹ? Цилӓ пын гань куштылгы! Вуйта вӹлнетшӓт нимат уке, но тидӹжӹ мӓмнӓн материалнан йозы ылмыжы техень!
— Мане, мане! — кугижӓ кудвичӹштӹш чиновниквлӓэт, нимат ужделыт гӹнят, ӹняндӓрен попенӹт.
— Ӹндежӹ гӹнь, когон шотеш пиштӹмӹ кугижӓ, ӹшке выргемдӓм кыдаш кердӹдӓ! — алталызывлӓэт келесӓлӹт. — Мӓ тӓлӓндӓ, теве тиштӹ: кого тӹгӹр анзылнӹ у выргемӹм чиктен пуэнӓ!
Кугижӓэт выргемжӹм кыдаш шушат, алталызывлӓэт кыце тӹдӹлӓн у выргемӹм вуйта чиктӓт, кидвлӓштӹ доно раведӹлӓш тӹнгӓлевӹ. Кӹдӓлжӹ гӹц нӓлӹн, тамам вуйта пижӹктӹлӹт, анжыктылыныт — тидӹ нӹнӹ семӹнь выргем пач ылын, тенге кугижӓэт тӹгӹр анзылны анзыл-шайыкы сӓрнал, анжальы.
— Ой, кыце яжон шӹнзӓ! Ох, кыце сӹлнӹн каеш! — ик юкын чиновниквлӓэт попенӹт. — Махань тӹрлецвлӓ, махань цӹревлӓ! Попашат уке – пишок цевер выргем!
— Сек вӹлвӓл выргем тӓмдӓм выча, кӱкшӹн шотеш пиштӹмӹ кугижӓ! — оберцеремониймейстержӹ увертӓрӓ. — Тӹдӹм вӹлнӹдӓ кычен, процессиштӹ намалаш тӹнгӓлӹт.
— Мӹнь йӓмдӹ ылам, — кугижӓэт келесӓ. — Вӹлнӹш выргемемжӹ яжон вара шӹнзӓ?
Тидӹм ужаш манын, тӹдет эче тӹгӹр анзылны сӓрнӓл кеӓ.

Выргем пачым намалшы камергервлӓ седӹрӓштӹ кидвлӓштӹ доно тамам кӹчӓлмӹлӓ анжыкталевӓт, шлейфым лӱктӓлмӹлӓ ӹштевӹ дӓ тенге кидвлӓштӹм анзыкыла ӹштен, ашкедӓш тӹнгӓлевӹ — нимат нӹнет ак намалеп, тидӹм анжыктымыштат шоде.
Тенге кугижӓэт процесси вуйышты ашкед, пиш цевер выргемжӹ доно хала мыч тӓрвӓнӹш. А халазывлӓжӹ гӹнь попенӹт:
— Итӓт попы, кугижӓнӓн выргемжӹ пишок цевер! Техеньжӹм эче нигынамат ужделна ! А кыце вӹлнӹжӹ вӹлвӓл выргемжӹ шӹнзӓ!
Ик эдемӓт нимат ам уж манын ӹш келесӹ. Тенге ӹштен гӹнь, тӹдӹм ородеш ӓль ярдымы вӓрӹштӹ шӹнзӹмӹжӹ гишӓн весӹвлӓ шотлаш тӹнгӓл кердӹнӹт. Кугижӓштӹм нӹнӹ махань-шон выргем доно шукы гӓнӓ ужыныт ылын , но ти гӓнӓжӹ нӹнӹ ти выргемлӓн пишок ӧрӹнӹт дӓ сусу ылыныт.
— Кугижӓэтшӹ вет цӓрӓн! — трӱкок ик тетян юкшы шактен колта.
— Йымы перегок, колышталмада, мам ти сулыкдымы тетя попа! — тетян ӓтяжӹ келесӓлеш.
Тидӹ паштек цилӓнӓт пӹжген-пӹжген тетян шаяжым попаш тӹнгӓлевӹ.
— Тӹдӹ цӓрӓ! Тевеш, тетя цӓрӓн ылеш манын попа!
— Тӹдӹ цӓрӓн! — халыкет саслаш тӹнгӓлеш.
Тидӹм колын, кугижӓэт шеклӓнен колта, халыкын тӧр ылмыжым тӹдӹ ынгыла дӓ тӹ годымок: «Ти процессим мӹнь мычаш якте эртӹшӓшлык ылам! » — шаналта.
Тенге тӹдӹ когоэшнен нержӹм кӱш ӹштен, пакыла ашкедӹн дӓ камергервлӓжӹ ылдымы шлейфшым паштекшӹ намалыныт.

Валери Микор сӓрен

Запись опубликована в рубрике Uncategorized. Добавьте в закладки постоянную ссылку.

1 отзыв на “Кугижӓэтшӹ вет цӓрӓн!

  1. Tsikma:

    Ти ямак англла:

Добавить комментарий

Заполните поля или щелкните по значку, чтобы оставить свой комментарий:

Логотип WordPress.com

Для комментария используется ваша учётная запись WordPress.com. Выход /  Изменить )

Google photo

Для комментария используется ваша учётная запись Google. Выход /  Изменить )

Фотография Twitter

Для комментария используется ваша учётная запись Twitter. Выход /  Изменить )

Фотография Facebook

Для комментария используется ваша учётная запись Facebook. Выход /  Изменить )

Connecting to %s