Туан йӹлмӹнӓ вӹкӹ анжалтышнам вашталтенӓ гӹнь?

Akpars_mylandyn_ydyrzhy

Акпарс мӱлӓндӹн ӹдӹрвлӓжӹ. Фото: 7×7

Эртӹш «Кырык сирем» (24.11.15) передачы тамалын лӹмӹнок мелешем ыльы. Ти гӓнӓ тӹштӹ кырык мары йӹлмӹ верц тыргыжланымаш шижӓлтӹ. Кӹзӹт яктежӹ, мӓ, шанымем семӹнь туан йӹлмӹнӓ доно кӹлдӓлтшӹ шукы ядмаш гишӓн, лӹмӹнок ТВ-шты, тагыце айоштышыла веле попаш, анжыкташ цаценнӓ, кышты шӹренжок куштымаш дон мырымаш кого вӓрӹм йӓшненӹт. Ӓнят ӹнде вуйыштына туан йӹлмӹнӓ докы анжалтыш вашталташ тӹнгӓлӹн? Тенгежӹ гӹнь, туан йӹлмӹнӓм шотеш пиштӓш тӹнггӓлӹнӓ ма? Тенгежӹ гӹнь марла ирерӓк попаш тӹнгӓлӹнӓ? Мӹнь ӹшкежӹ тагынамок техень шанымашыш толынам: «Эдем ӹшкӹмжӹм шотеш пиштӓ дӓ пиштӹктӓ гӹнь, тидӹм мышкынды дон дӓ весӹм лӱдӹктӹл ат ӹштӹ.» Дӓ тиштӹ пиш кого рольым йӹлмӹ мадеш: махань лексикым, махань шая сӓрӓлтӹшвлӓм, махань иннтонацим кычылтат… Седӹ, кырык марынвлӓлӓн руш йӹлмӹмӓт пӓлӹмӓн, но тӹ годымок, мӓлӓннӓ туан йӹлмӹнӓ гишӓн пӹтӓриок шаналтыман. Попашат уке, йӹлмӹнӓ пӹтӓртӹш ивлӓн позицижӹм ямдаш тӹнггӓлӹн: тӹдӹн доно попашат, сирӓшӓт нелӹ лин колтен, техеньӹрӓк предложени конструкцивлӓ йӹлмӹнӓ гӹц вилӹнок вилӹт: «первый местӓ», «если лапкаш кет гӹнь, мӹлӓм школадым нӓлӹн тол» дӓ мол йиш сӓрӓлтӹшвлӓӓт кайыт. Кыце ужына руш йӹлмӹн синтаксисшӹм керӓл агыл годымат кычылтына.

Передачышты Мары Элышты яжон пӓлӹмӹ мырызы Ирина Юшкина «Акпарс мӱлӓндӹн ӹдӹрвлӓжӹ» конкурсышты эргӓшвлӓмӓт ужмы шоэш манын пӓлдӹртӹш. Тӹ годымок, кырык мары эргӓшвлӓ шӹренжок марла попаш шеклӓнӓт, манмым колаш ли. Тенгежӹ гӹнь ойхыраш веле кодеш ма? ӓшӹш Финляндиштӹ эммигрант халыквлӓн тетявлӓштӹ вазевӹ, кыдывлӓлӓн кугижӓнӹш ӹшке туан йӹлмӹ доно попаш согоньла, тӹдӹн эдемлӓн керӓл ылмыжы гишӓн, лекцивлӓ, вӓк, кеӓт. Тӹ годымок сӓмӹрӹк эдемвлӓ финлӓӓт яжон попен дӓ сирен моштат. Малын вескид сӓндӓлӹквлӓ гӹц толшы эргӓшвлӓ, эмигрант ылыт гӹнят, Финляндиштӹ ӓль Европын вес сӓндӓлӹквлӓштӹ туан йӹлмӹштӹ доно попаш аш шеклӓнеп? Малын кырык мары сӓмӹрӹквлӓ ӹшке Туан велнӓт марла попаш шеклӓнӓт?

Валери Микор

Реклама
Запись опубликована в рубрике Uncategorized. Добавьте в закладки постоянную ссылку.

Один комментарий на «Туан йӹлмӹнӓ вӹкӹ анжалтышнам вашталтенӓ гӹнь?»

  1. Елизавета Егоркина:

    МАСТАРЛЫКШЫ МЫЧАШДЫМЫ ЫЛЫН

    Тенешӹ у 2016 ин 12 январьжы, лачокшымок, мӓлӓннӓ пиш ойхы уверӹм кандыш: лӹмлӹ журналист, поэт дӓ сирӹзӹ Виталий Альбертович Петуховын ӹлӹмӓшӹжӹ вычыдымын кӹрӹлтӹ. Тӹдӹ кырык мары сӹлнӹшаям виӓнгдӹмӓштӹ дӓ пайдарымашты келесен мыштыдымы кого кишӓм коден. Виталий Петуховын сирӹмӹ «Шылдыран ивлӓ», «Со пуры лижӹ!» лӹмӓн лыдыш ӓршӓшвлӓжӹм, «Шӹжвӹк йӱмӹ вӹд» повесть дон шайыштмашвлӓн книгӓжӹм шукынок кымыл доно лыдынна. Тӹдӹ тытышде сирен шалген, пакылажы эче «Корны мыч арава кен» криминальный повестьшӹ, «ӓкрӓм», «Пӹсӹ пикш, тангыла янгеж», «Кучкыжвлӓ дӓ курныжвлӓ» исторический романвлӓжӹ, «Самыньым кыце тӧрлӓш» тетялык лыдышвлӓ дӓ «Йӓнгемӹн мӹндӹр лыкышты…» лыдыш ӓршӓшӹжӹ пасна книгӓвлӓ доно пецӓтлӓлт лӓктӹнӹт. Сирӹмӹжӹ семӹнь Виталий Петуховын мастарлыкшы со виӓнг веле толын. Йӹлмӹжӹ тӹдӹн лывыргы, куштылгын лыдалтшы дӓ паян ылеш, лыдышвлӓштӹжӹ келгы, сӹлнӹ образвлӓм мон мыштен гӹньӹ, проза доно сирӹмӹ сӹлнӹшаяжы келгӹ сюжетвлӓ доно айыртемӓлтӹт. Такеш агыл, сирӹмӹ пӓшӓжӹм кӱкшӹн ӓклен, Виталий Альбертович Петуховлан Мары Элӹн С.Г.Чавайн лӹмӓн кугижӓншӹ премин лауреатшы, тенгеок Мары Элӹн Халык писательжӹ лӹмвлӓм пуэнӹт.
    Мӹнь Виталий доно 1972 ин пӓлӹмӹ линӓм. Мары пединститутыш тыменяш пырымыкем, тӹдӹ историко-филологический факультетӹштӹ пӓлӹмӓшӹм пога ыльы. Виталий национальный школвлӓштӹ руш йӹлмӹм тымдышы лиӓш йӓмдӹлӓлтӹн, а мӹнь – тӹхень школвлӓшток руш дӓ мары йӹлмӹвлӓм тымдышы. Институтышты литературный кружок пӓшӓм яжон ӹштӓ ыльы. Тӹшкӹ алык марын ӹдӹр-ӹрвезӹвлӓ сага Виталий Петуховат ушнен, вет тӹдӹ ямакым дӓ лыдышвлӓм школышты тыменьмӹжӹ годымок сирӓш тӹнгӓлӹн. «Патырвлӓ» лӹмӓн ямакшы 1968 ин «Ямде лий» алык марла тетя газетеш кырык мары йӹлмӹ донок пецӓтлӓлтӓлтӹн. А варажы, 1970 ин, лыдыш ӓршӓшӹжӹ «Ленин корны» райгазетеш вӓрӹм мон. Тидӹн паштек сӓмӹрӹк ӹрвезӹ сӹлнӹшая докы эче утларак кымылангын.
    Пединститутыштышы литературный кружокыш мӓӓт иквӓреш тыменьшӹ Галина Максимова доно ушнышна. Шижӓлтӹн: мӓжӹ так, шӱм ядмы семӹнь веле лыдыш корнывлӓм ыдыркаленнӓ гӹньӹ, Виталий Петухов сирӹмӓш пӓшӓшкӹ пыток пижӹн. Тӹдӹн, векӓт, тидӹлӓн вӹржок мадын. Вет Виталийӹн туан тьотяжы, Василий Патраш, эртӹшӹ курымын кымлышы ивлӓн кымдан пӓлӹмӹ мары писатель дӓ журналист ылын. ӹнянӹн келесӓш лиэш: тьотяжын талантшы ыныкажы докат ванжен.
    Виталий Альбертович 60 иӓш лӹмгечӹжӹ годым «Жерӓ» газетлӓн пумы интервьюштыжы тенге пӓлемден: «Тӧр келесӓш гӹньӹ, мӹнь изиэм годымок писатель лиӓш шаненӓм. Лётчик агыл, инженерӓт агыл, а сирӹзӹ лиӓш». Ане, тидӹлӓнжӹ, векӓт, тӹдӹлӓн кого шӹкӓлтӹшӹм Пӹзӹкныр школыштышы литературный кружокат ӹштен. Тӹдӹм тӹ жепӹн Авенир Арсентьевич Апатеев вуйлатен. Мастар тымдышы анзыкылык сирӹзӹлӓн ӹшке опытшы, пуры кӓнгӓшӹжӹ доно палшен шалген. Авенир Арсентьевичӹн кыце сӹлнӹшая кружокым вуйлатымыжы гишӓн мӹнь Виталий Петуховын шаяжы гӹц веле агыл пӓлем: варажы «Ямде лий» дӓ «Йӓмдӹ ли» газет редакцивлӓштӹ пӓшӓм ӹштӹмем годым тымдышы доно шукы гӓнӓ вӓшлиӓлтӹн хытыраш цӓш лин, тӹнӓм тӹдӹ Йылйӓл школышты пӓшӓм ӹштен. Газетӹш сирӹмӹ шотышты ти школын юнкорвлӓжӹ паснаок пӹсӹ дӓ мастар ылыныт. Авенир Арсентьевич тетя газетӹм лыдшывлӓ лошкы шӓрӹмӹ, сылымы пӓшӓшкӓт кого шытырым пиштен.
    Школышты тыменьшӹ Виталий, ӹшке шаяжы семӹнь, эче теве ма доно айыртемӓлтӹн: тӹдӹ изинекок книгӓм лыдаш пиш яратен, тидӹлӓнжӹ, векӓт, тьотяжы гӹц кодшы дӓ шкафышты шалгышы пӱлӓ книгӓ, тенгеок ӓтяжӹнӓт шӹренок книгӓ кидӓ шӹнзӹмӹжӹ вирӹм ӹштенӹт.
    ӓшӹшкем «Пеледӹш» лӹмӓн студентвлӓн чангымы отрядышты лимӓт толын пырыш. Тӹнӓм мӓ Пырастай вуйыштышы сасна комплексым чангеннӓ, а ӹлӓшӹжӹ Пӧртнырышты ӹленнӓ. Мӓ пӓшӓ паштек репетициш ӓль танцыш талашеннӓ гӹньӹ, ти веремӓн Виталий Петухов со книгӓ кидӓ шӹнзен. Тӹдӹлӓн ӹрвезӹвлӓ шутенӓт попат ыльы:
    – Ма, Пӧртныр библиотекӹштӹ ылшы цилӓ книгӓмок лыдын пӹтӓрӹнет гыце?
    А тӹдет йӹрӓлтӓлӹн манеш ыльы:
    – Ане, лыднем, но ӹнде, векӓт, шукыжок кодде.
    Теве тенге тӹдӹ книгӓм лыдаш яратен, седӹндонат шукым пӓлӹшӹ эдем ылын.
    1974 ин 15 октябрьӹн Йошкар-Олашты Республикӹштӹшӹ сӓмӹрӹк писательвлӓн икшӹ семинар эртӓрӓлтӹ, тӹдӹ кым кечӹ шыпшылты. Тӹшкӹ мӓмнӓмӓт, кырык марын сӓмӹрӹк сирӹкӓлӹшӹвлӓм, ӱжӹнӹт. Секцинӓм поэт Геннадий Матюковский вуйлатен. Мӓжӹ, пединститышты тыменьшӹ сӓмӹрӹк сирӹкӓлӹшӹ ӹдӹрӓшвлӓ Галина Максимова, Елизавета Цотнайкина дӓ мӹнь, Елизавета Тихонькина (тӹнӓм техень фамилиӓн ылынам), иктӓ кок-кым лыдыш доно веле толынна гӹньӹ, Виталий Петухов ара доно намал канден. Тӹдӹ, лачокшымок, шукы сирен шалген, дӓ мастарлыкшат анжен-кайын виӓнгӹн. Семинар годым сирӹмӹжӹлӓн Геннадий Иванович яжо ӓкӹм пуэн. Варажы техень семинарвлӓ «Сылнымут шыже» маналташ дӓ кок иэш ик гӓнӓ эртӓрӓлтӓш тӹнгӓлевӹ.
    Эче тидӹмӓт пӓлемден кодыде ак ли: «У сем» журнал лӓктӓш тӹнгӓлмешкӹ, кырык марын писатель дон поэтвлӓн сирӹмӹвлӓштӹ ик иэш ик гӓнӓ лӓктӹн шалгышы коллективный сборниквлӓэш пецӓтлӓлт миэнӹт. Тонышы библиотекӹштем «Олма садышты» (1977), «Сӓмӹрӹквлӓн корны» (1978), «Кушмы корнына» (1981), «Шӱмбел семняштӹ» (1985), «Кечӹ ӱжеш» (1988), «Патыр ви» (1989) книгӓвлӓ перегӓлтӹт. Нӹнӹм шӓрген лӓкмӹкӹ, тӹнӓмшӹ сӓмӹрӹк поэт дӓ сирӹзӹ В.Петуховын лыдышвлӓ дон шайыштмашвлӓжӹм цилӓ книгӓшток вӓрештӹм дӓ угӹц кымыл доно лыдын лӓктӹм.
    Виталий Петухов Мары пединститутым 1975 ин тымень пӹтӓрӹш, дӓ тӹдӹм пӓшӓшкӹ Куженер районыштышы «Заря» газет редакцишкӹ колтевӹ. Виталий Альбертович тӹштӹ сек пӹтӓри корреспондент семӹнь пӓшӓм ӹштен, вара, 1983 и гӹц остатка кечӹжӹ якте, газетӹн редакторжы лин. Курым мычкыжы, манаш лиэш, пӓшӓ вӓржӹ иктӹ ылын. Тыргыж пӓшӓ лошток сӹлнӹшая гишӓнӓт мондыде. Книгӓ паштек книгӓ кырык марын лыдшывлӓм сусуэмден шалгенӹт, тенгеок «У сем», «Цикмӓ» журналвлӓштӹ, «Жерӓ» газетӹштӹ сирӹмӹжӹ топлоток пецӓтлӓлтӹн. Виталий Петухов цилӓ йиш жанрышты, драматурги гӹц пасна, ӹшке мастарлыкшым анжыктен. Ямак дон лыдышвлӓ гӹц тӹнгӓлӹн, пакылажы шайыштмаш, повесть дӓ романвлӓ яктеӓт шон. Манаш веле, кым кого исторический романын авторжы ылеш! Драматурги гишӓнӓт коктын икӓнӓ шаям тӓрвӓтеннӓ ыльы. «Малын иктӓ пьесӹм тӹнгӓл ат анжы?»– ядым тӹдӹн гӹцӹн. «Тама эче ти жанрыш пыраш изиш ӧрӓм»,– маньы. Кӱ пӓлӓ, цер тӹдӹн курымжым ак темдӓл гӹньӹ, ӓнят, мӓ кырык мары драматургинӓм пайдарышы пьесӹмӓт мастар сирӹзӹ гӹц вычен шоктенӓ ыльы.
    Виталий Альбертович Петухов лӹмлӹ сирӹзӹ, журналист веле агыл, эче пишок пуры, сирӹмӹ пӓшӓштӹ молывлӓлӓн соок кидӹм виктӓлтӓш йӓмдӹ ылшы, палшен шалгышы эдем ыльы. Сирӹмӹ пӓшӓлӓн ӓкӹм дӓ согоньым пуаш ядмыкы, тӹдӹ нигынамат тореш ылде. «ӹлӓ гӹнь шӹдӹр шӱмӹштет…» повесть дон шайыштмаш книгӓлӓн дӓ вараракшы «Корнываж» романлан рецензим сирӓш ядмыкем, тӹдӹ кымыл доно келшӹш. Пӓлем: ти пӓшӓ шукы жепӹм, шытырым, тенгеок мастарлыкымат ядеш, вет сек пӹтӓри произведенивлӓм лыдын лӓктӓш, ланзылаш келеш. Но мастар – мастарок, вет тӹдӹ, жепым кужын шыпшде, кок рецензиге пиш пӹсӹн сирен шӹндӹш.
    Виталий Петухов ӹшке творчествыжым виӓнгдӹмӹжӹ лошток кырык мары сӹлнӹшаяна, тӹдӹн анзыкылашыжы гишӓн шӱм выргыж тыргыжланен. Куженер гӹц Йошкар-Олашкы газет пӓшӓжӹ доно толмыжы йӹде тӹдӹ «Ямде лий» редакциш пыралалеш ыльы. Икӓнӓ, хытырен шӹнзӹлтмӹ годым, тӹдӹ тенге маньы: «Эх, пӹтӓртӹш ивлӓн кырык мары сӹлнӹшаяна пыхняш тӹнгӓлӹн. Яргата талантвлӓ ӹшкӹмӹштӹм ак пӓлдӹртеп. Тагыце-ӓнят нӹнӹм кӹчӓлӓш дӓ сирӓш кымылангдаш келеш ылнежӹ». Виталий Альбертовичӹн сӓмӹрӹквлӓм сирӓш кымылангдаш келеш манмы шаяжы доно мӹнь тӹрӹснек келшем. А ти пӓшӓшкӹжӹ, векӓт, кӱшӹл вуйлатышывлӓ дон тымдышывлӓлӓн, поэт дон сирӹзӹвлӓлӓн, газет дон журнал редакцивлӓштӹ пӓшӓлӹшӹвлӓлӓн икышын ушнаш келеш. Тӹнӓм, ӓнят, ти эксӹкӹм тӧрлӓтӹмӓштӹ анзыкыла кешӹ шӹкӓлтӹшӓт пӓлдӹрнӓш тӹнгӓлеш.
    Лачокок пиш ӹжӓл: кырык мары халыкын техень лӹмлӹ эргӹжӹ жеп шодеок кен колтыш. Кимӹ вӓрет, Виталий Альбертович, пышкыды лижӹ. Сирӹмӓш пӓшӓштем пуры согоньвлӓм пумет гишӓн мӹнь тӹлӓт курым мычкем таум ӹштӓш тӹнгӓлӓм.
    Елизавета ЕГОРКИНА.

Добавить комментарий

Заполните поля или щелкните по значку, чтобы оставить свой комментарий:

Логотип WordPress.com

Для комментария используется ваша учётная запись WordPress.com. Выход /  Изменить )

Google+ photo

Для комментария используется ваша учётная запись Google+. Выход /  Изменить )

Фотография Twitter

Для комментария используется ваша учётная запись Twitter. Выход /  Изменить )

Фотография Facebook

Для комментария используется ваша учётная запись Facebook. Выход /  Изменить )

Connecting to %s